2 listopada 2025 roku mija sto lat od odsłonięcia Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie – jednego z najważniejszych symboli pamięci narodowej w Polsce. To miejsce, które od momentu powstania łączy kolejne pokolenia Polaków, upamiętniając wszystkich żołnierzy poległych w obronie ojczyzny, których tożsamość pozostaje nieznana.
Oddolna inicjatywa społeczna
Idea uhonorowania nieznanego żołnierza zrodziła się we Francji po I wojnie światowej, gdy skala strat okazała się tak ogromna, że nie wszyscy polegli mogli zostać zidentyfikowani. Polska była jednym z pierwszych krajów, który na szczeblu państwowym podjął się podobnej inicjatywy.
W Polsce pierwsze działania w tym kierunku rozpoczęły się już w 1921 roku. Jednak przełomowym momentem był grudzień 1924 roku, kiedy anonimowy darczyńca umieścił przed kolumnadą Pałacu Saskiego kamienną płytę z napisem „Tu spoczywają zwłoki nieznanego żołnierza poległego za ojczyznę” i złożył na niej kwiaty. Dopiero po latach ujawniono, że za tą oddolną inicjatywą stało Zjednoczenie Polskich Stowarzyszeń Rzeczypospolitej na czele z Adamem hr. Zamoyskim.
W styczniu 1925 roku Rada Ministrów oficjalnie uchwaliła budowę Grobu Nieznanego Żołnierza w arkadach Pałacu Saskiego. Na czele komitetu organizacyjnego stanął generał Władysław Sikorski, a projekt artystyczny powierzono rzeźbiarzowi Stanisławowi Kazimierzowi Ostrowskiemu.
Wybór szczątków – los i symbolika
Według źródeł ministerialnych, 4 kwietnia 1925 roku w siedzibie Ministerstwa Spraw Wojskowych odbyło się losowanie jednego z piętnastu wybranych pól bitewnych. Ogniomistrz Józef Buczkowski, najmłodszy wówczas kawaler Orderu Virtuti Militari, wylosował Lwów.
29 października 1925 roku na Cmentarzu Orląt Lwowskich dokonano ekshumacji. W jednej z trumien znaleziono szczątki żołnierza w mundurze strzeleckim z maciejówką ozdobioną polskim orzełkiem. Wyboru symbolicznego syna dokonała Jadwiga Zarugiewiczowa – matka poległego pod Zadwórzem żołnierza, którego ciała nigdy nie odnaleziono. Ekspertyza lekarska wykazała, że niezidentyfikowany żołnierz miał postrzeloną głowę i nogę, co świadczyło o śmierci w boju.
Uroczystości w Dniu Zadusznym
2 listopada 1925 roku w Dniu Zadusznym odbyły się państwowe uroczystości pogrzebowe. Po mszy w katedrze św. Jana, którą odprawił kardynał Aleksandr Kakowski, trumna w uroczystym kondukcie przeszła ulicą Krakowskie Przedmieście na Plac Saski. W ceremonii uczestniczyli prezydent Stanisław Wojciechowski, marszałek Józef Piłsudski oraz przedstawiciele władz państwowych i duchowieństwa różnych wyznań. Przy Grobie zgromadził się tłum liczący około trzech tysięcy osób.
Trumnę złożono w grobowcu usytuowanym w trzech środkowych arkadach kolumnady Pałacu Saskiego. Na płycie nagrobnej wyryto napis „Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”. Prezydent Stanisław Wojciechowski zapalił wieczny znicz, który płonie do dzisiaj.
Grób jako miejsce pamięci
Według informacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w 1925 roku umieszczono przy Grobie urny zawierające ziemię z 14 konkretnych miejsc pamięci narodowej, w tym z pól bitew walk o Lwów, wojny polsko-bolszewickiej oraz I wojny światowej. W kolejnych latach dołączono ziemię z dalszych miejsc walk, w tym z kampanii wrześniowej 1939 roku, bitew II wojny światowej oraz miejsc martyrologii narodu polskiego. W 1989 roku złożono w Grobie ziemię z mogił katyńskich.
Podczas okupacji niemieckiej pomnik stał się miejscem szczególnie ważnym dla warszawiaków. Mimo grożących represji składano tam kwiaty dla uczczenia świąt narodowych. W grudniu 1944 roku Niemcy wysadzili Pałac Saski, jednak fragment kolumnady z Grobem Nieznanego Żołnierza ocalał.
Odbudowę pomnika przeprowadzono według projektu architekta Zygmunta Stępińskiego. Ponowne odsłonięcie nastąpiło 8 maja 1946 roku. W przestrzeniach między kolumnami umieszczono ozdobne kraty z motywem orła oraz krzyżami Virtuti Militari, Grunwaldu i Walecznych. W latach powojennych przy Grobie wprowadzono stałą wartę honorową.
Współczesne znaczenie
Według danych z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, obecnie w arkadach Grobu znajduje się 22 tablice upamiętniające miejsca walk z różnych okresów historii Polski. Wartę honorową przy Grobie pełnią całodobowo żołnierze z Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego. Podczas świąt państwowych odbywają się tam uroczyste zmiany wart oraz składanie wieńców z udziałem najwyższych przedstawicieli władz.
W 1979 roku Grób odwiedził papież Jan Paweł II podczas pierwszej pielgrzymki do ojczyzny. W 2016 roku prezydent Andrzej Duda odsłonił tablicę poświęconą Żołnierzom Wyklętym.
Odnalezione relikwie i obchody rocznicy
W kwietniu 2025 roku odkryto dwie metalowe tarcze, które niegdyś zdobiły okratowanie Grobu Nieznanego Żołnierza. Według informacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, analiza ekspertów potwierdziła, że tarcza z napisem „HONOR I OJCZYZNA” jest oryginałem z 1925 roku. Ślady po kulach na odwrocie tarczy okazały się zgodne z powojenną dokumentacją zniszczeń. Druga tarcza – z wizerunkiem orła – powstała po II wojnie światowej. Oba obiekty zostały zdemontowane podczas renowacji w latach 60. XX wieku i trafiły wówczas w ręce prywatne. Po sześciu dekadach zostały rozpoznane przez ekspertów Sopockiego Domu Aukcyjnego i przekazane do zbiorów Muzeum Historii Polski.
Obchodom setnej rocznicy odsłonięcia Grobu towarzyszy akcja społeczno-edukacyjna „Płomień pamięci”, organizowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum Historii Polski. Akcja, która potrwa do 30 listopada 2025 roku, ma na celu uhonorowanie lokalnych bohaterów – często bezimiennych, spoczywających na cmentarzach w całej Polsce i za granicą. Uczestnicy zachęcani są do przygotowania biało-czerwonych symboli pamięci, zapalenia zniczy przy grobach lokalnych bohaterów oraz dokumentowania tych działań poprzez przesłanie zdjęć do Muzeum Historii Polski.
Marcin Napiórkowski, dyrektor Muzeum Historii Polski, powiedział podczas konferencji prasowej: „Pokolenie naszych pradziadków doskonale rozumiało, że nowe opowieści, nowe mity, nowe rytuały nie mogą być tworzone w pustce, bo wtedy się nie przyjmą. Muszą organicznie, w sposób naturalny wyrastać z tego, co ludzie już znają, czują i co robią. Inicjatywa, którą był Grób Nieznanego Żołnierza w szczególny sposób wyrasta z oddolnej naturalnej siły pamięci, z potrzeby pamiętania, z opowieści o tym, że Polska nie jest gdzieś daleko, że Polska nie jest w Warszawie, że Polska to nie są politycy. Bo Polska to jesteśmy my wszyscy”.
Na placu Piłsudskiego dostępna jest obecnie wystawa plenerowa „Wspólne miejsce, wspólna pamięć. 100 lat Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie”, która przypomina historię pomnika od momentu powstania idei w 1921 roku, przez uroczystości w 1925 roku, aż po odbudowę po zniszczeniach wojennych.
Grób Nieznanego Żołnierza pozostaje miejscem symbolicznej obecności wszystkich poległych, a szczególnie tych, których groby nie zachowały się lub pozostają anonimowe. To symbol ofiary i pamięci o tych, którzy oddali życie za wolność Polski.
Źródła:
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, „Płomień pamięci” na stulecie Grobu Nieznanego Żołnierza, https://www.gov.pl/web/kultura/plomien-pamieci-na-stulecie-grobu-nieznanego-zolnierza
- Muzeum Historii Polski, Akcja „Płomień pamięci” – w 100. rocznicę Grobu Nieznanego Żołnierza, https://muzhp.pl/wydarzenia/akcja-plomien-pamieci-w-100-rocznice-grobu-nieznanego-zolnierza
- Informacje prasowe z 27 października 2025 roku dotyczące obchodów setnej rocznicy Grobu Nieznanego Żołnierza
© Kliknij i sprawdź naszą ofertę licencji na wykorzystanie tekstu
