Każdego roku 11 marca Polska obchodzi Dzień Sołtysa – święto ponad 40 tysięcy kobiet i mężczyzn, którzy pełnią funkcję najbardziej lokalnego ogniwa samorządu terytorialnego w kraju. To dzień, by przypomnieć, czym naprawdę jest sołectwo i dlaczego ta instytucja pozostaje fundamentem polskiej wsi.
Skąd pochodzi Dzień Sołtysa?
Dzień Sołtysa obchodzony jest corocznie 11 marca. Święto zostało ustanowione z inicjatywy środowisk samorządowych jako wyraz uznania dla pracy sołtysów – osób, które jako przedstawiciele jednostek pomocniczych gminy działają często pro publico bono, łącząc rolę pośrednika między mieszkańcami a władzami gminy z codzienną, żmudną pracą organizacyjną.
Sołectwo jako jednostka pomocnicza gminy funkcjonuje na mocy ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2023 r. poz. 40, z późn. zm.). Zgodnie z art. 36 tej ustawy organem wykonawczym sołectwa jest sołtys, wspierany przez radę sołecką. Sołtys wybierany jest w wyborach bezpośrednich przez mieszkańców sołectwa na zebraniu wiejskim.
Ponad 40 tysięcy sołtysów – kto to jest?
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w Polsce funkcjonuje ponad 40 tysięcy sołectw. Oznacza to, że liczba sołtysów – wraz z członkami rad sołeckich – sięga setek tysięcy osób zaangażowanych w lokalną działalność społeczną na terenie całego kraju.
Sołtys nie jest urzędnikiem państwowym. Pełni funkcję społeczną, choć gminy mogą – i coraz częściej to robią – przyznawać sołtysom diety lub zwrot kosztów poniesionych w związku z wykonywaniem obowiązków. Wysokość tych świadczeń określa rada gminy w drodze uchwały.
Do zadań sołtysa należy m.in. zwoływanie zebrań wiejskich, wykonywanie uchwał rady sołeckiej, reprezentowanie sołectwa wobec organów gminy oraz uczestnictwo – bez prawa głosu, o ile statut gminy nie stanowi inaczej – w sesjach rady gminy. Sołtys jest również upoważniony do inkasa podatków i opłat lokalnych, jeśli rada gminy podejmie stosowną uchwałę.
Fundusz sołecki – narzędzie realnej zmiany
Od 2009 roku w polskim systemie prawnym funkcjonuje fundusz sołecki, uregulowany ustawą z dnia 21 lutego 2014 roku o funduszu sołeckim (Dz.U. z 2014 r. poz. 301). Fundusz ten umożliwia mieszkańcom sołectwa przeznaczenie określonej kwoty z budżetu gminy na konkretne potrzeby lokalnej społeczności – pod warunkiem, że są one zgodne ze strategią rozwoju gminy i służą poprawie warunków życia mieszkańców.
Mechanizm ten jest istotny z co najmniej dwóch powodów:
- Po pierwsze, stanowi narzędzie partycypacji obywatelskiej na poziomie najbardziej lokalnym.
- Po drugie, gminy, które wyodrębniają fundusz sołecki, mogą liczyć na częściowy zwrot wydatków z budżetu państwa – w zależności od wielkości gminy, refundacja wynosi od 10 do 30 procent poniesionych środków.
List Prezydenta RP z okazji Dnia Sołtysa
Z okazji Dnia Sołtysa Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej kieruje do sołtysów list okolicznościowy. W liście opublikowanym na stronie prezydent.pl głowa państwa podkreśliła znaczenie codziennej pracy sołtysów dla funkcjonowania wspólnot lokalnych i wyraziła uznanie dla ich zaangażowania na rzecz mieszkańców wsi.
Tego rodzaju gesty ze strony najwyższych organów władzy państwowej mają istotne znaczenie symboliczne – potwierdzają, że samorząd terytorialny, również na poziomie sołectwa, jest traktowany jako integralny element demokratycznego państwa prawa.
Dlaczego sołtys jest ważny?
W debacie publicznej dominują samorządy szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego. Sołectwo – jako jednostka pomocnicza – bywa pomijane. Tymczasem to właśnie sołtys jest tym, do kogo mieszkaniec wsi zwraca się w pierwszej kolejności: z problemem drogi, oświetlenia, organizacji spotkania, prośbą o interwencję u wójta czy burmistrza.
Sołtys działa w terenie, zna sąsiadów z imienia i nazwiska, rozumie lokalne potrzeby i konflikty. W tym sensie jest funkcją nie tyle administracyjną, co społeczną – i żaden system informatyczny ani algorytm tej roli nie zastąpi.
Warto też przypomnieć, że sołtysi uczestniczą w procedurze wyborczej jako mężowie i kobiety zaufania – ich udział w organizacji wyborów powszechnych jest uregulowany przepisami Kodeksu wyborczego.
Wyzwania stojące przed instytucją sołectwa
Polska wieś zmienia się dynamicznie. Postępująca suburbanizacja, napływ nowych mieszkańców do wsi podmiejskich, starzenie się ludności w regionach peryferyjnych – to wszystko stawia przed sołtysami nowe wyzwania. Coraz częściej sołtysi muszą mediować między dawnymi a nowymi mieszkańcami, godzić różne wizje rozwoju miejscowości i sięgać po kompetencje z zakresu komunikacji, zarządzania konfliktem czy pozyskiwania funduszy zewnętrznych.
Jednocześnie liczba kandydatów do pełnienia tej funkcji w niektórych regionach maleje. Brak wynagrodzenia, obciążenie administracyjne i rosnące oczekiwania mieszkańców sprawiają, że znalezienie chętnych do objęcia urzędu bywa trudne. Jest to sygnał, że instytucja sołectwa wymaga systemowego wsparcia – zarówno finansowego, jak i szkoleniowego.
11 marca – czas na docenienie
Dzień Sołtysa to okazja, by spojrzeć na samorząd terytorialny nie tylko przez pryzmat budżetów, uchwał i przetargów, lecz przez ludzi – konkretnych, często anonimowych, poświęcających swój czas i energię dla dobra wspólnego. Instytucja sołtysowa istnieje w Polsce od stuleci i – mimo zmian ustrojowych, granic i systemów politycznych – przetrwała jako wyraz głęboko zakorzenionej potrzeby lokalnej wspólnotowości.
W 2026 roku, w obliczu debat o decentralizacji, partycypacji i reformie samorządu, warto przypomnieć, że solidny fundament już istnieje – w każdej polskiej wsi, w osobie sołtysa.
Źródła
- Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2023 r. poz. 40, z późn. zm.) – isap.sejm.gov.pl
- Ustawa z dnia 21 lutego 2014 r. o funduszu sołeckim (Dz.U. z 2014 r. poz. 301) – isap.sejm.gov.pl
- Kancelaria Prezydenta RP – List Prezydenta RP z okazji Dnia Sołtysa – prezydent.pl
- Wikipedia – Dzień Sołtysa – pl.wikipedia.org
- Gmina Dwikozy – 11 marca Dzień Sołtysa – dwikozy.gmina.pl
- Miasto i Gmina Lipsko (samorzad.gov.pl) – Dzień Sołtysa – samorzad.gov.pl
- Główny Urząd Statystyczny – dane o liczbie sołectw w Polsce – stat.gov.pl
