Dziś, 9 listopada, przypada Międzynarodowy Dzień Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem – święto obchodzone na arenie międzynarodowej od 1989 roku. Data ta nie jest przypadkowa. Upamiętnia wydarzenia z nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, kiedy w hitlerowskich Niemczech doszło do pogromu ludności żydowskiej, znanego jako „noc kryształowa”.
Historyczne źródło obchodów
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN wskazuje, że „w 1989 roku 9 listopada został ustanowiony Międzynarodowym Dniem Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem w celu upamiętnienia ofiar pogromu żydowskiego z 1938 roku, a także dla wyrażenia sprzeciwu wobec współczesnych form rasizmu i nietolerancji”. Pogrom listopadowy znany jest pod nazwą nocy kryształowej, od odłamków szkła i kryształów ze zniszczonych witryn żydowskich sklepów, którymi zasypane zostały ulice niemieckich miast.
Skala tragedii
Według danych przytaczanych przez Instytut Pamięci Narodowej, w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku spalono ponad 200 synagog i zbezczeszczono liczne żydowskie cmentarze, zniszczono ponad 7500 sklepów prowadzonych przez Żydów, a według różnych źródeł zamordowano około 91 osób narodowości żydowskiej. Tysiące wywieziono do obozów koncentracyjnych w Buchenwaldzie, Dachau i Sachsenhausen.
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN podkreśla, że „pogrom listopadowy sprzed 85 lat, znany pod nazwą 'nocy kryształowej’, był pierwszym masowym pogromem antyżydowskim w III Rzeszy”. Historycy wskazują, że zarówno skala, jak i brutalność napastników stanowiły zapowiedź mającej się dokonać kilka lat później Zagłady.
Pretekst do przemocy
Wydarzenia nocy kryształowej były przedstawiane przez nazistowską propagandę jako spontaniczny wybuch gniewu niemieckiego społeczeństwa. W rzeczywistości była to starannie zaplanowana akcja władz państwowych. Pretekstem stało się zabójstwo niemieckiego dyplomaty Ernsta vom Ratha, dokonanego przez 17-letniego żydowskiego chłopca Herszla Grynszpana w Paryżu. Rodzina Grynszpana została wcześniej deportowana z Niemiec do Polski w ramach masowej akcji wysiedleń.
Według dokumentacji historycznej, rozkaz rozpoczęcia pogromu wydał minister propagandy Joseph Goebbels. W działaniach wykorzystano siły hitlerowskiej policji, Gestapo oraz oddziały SS i SA. Funkcjonariusze tych organizacji mieli prowokować zajścia oraz podżegać do przemocy, jednocześnie pilnując, by nie ucierpiała własność tzw. prawdziwych Niemców.
Koordynacja współczesnych obchodów
Od 1995 roku obchody Międzynarodowego Dnia Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem koordynuje największa w Europie organizacja charytatywna przeciw nacjonalizmowi, faszyzmowi i rasizmowi – UNITED for Intercultural Action. Organizacja ta, założona w 1992 roku z siedzibą w Amsterdamie, działa na rzecz migrantów i uchodźców oraz zrzesza ponad 560 organizacji z 48 krajów europejskich.
UNITED for Intercultural Action organizuje co roku ogólnoeuropejską kampanię pod hasłem „Speak up now! Fighting fascism is not radical, it is necessary!” (Odezwij się! Walka z faszyzmem nie jest przejawem radykalizmu, jest koniecznością!). Celem kampanii jest zachowanie pamięci o tragicznych wydarzeniach nocy kryształowej i jednoczesne zamanifestowanie stanowczego sprzeciwu wobec wszelkich przejawów antysemityzmu, ksenofobii, rasizmu i dyskryminacji.
Współczesne znaczenie
Dzisiejsze obchody nie są jedynie przypomnieniem o historycznych wydarzeniach. Stanowią przestrogę przed współczesnymi formami nietolerancji i ostrzegają przed konsekwencjami obojętności wobec przemocy motywowanej uprzedzeniami.
W całej Europie i poza nią, w dniu 9 listopada, odbywają się uroczystości upamiętniające, wystawy, wykłady i inne działania mające na celu zwalczanie wszelkich form ksenofobii i ekstremizmu. Do inicjatywy włączają się różnorodne instytucje – od lokalnych organizacji pozarządowych, przez muzea i uniwersytety, po organy administracji publicznej.
Rzecznik Praw Obywatelskich w swoim oświadczeniu z okazji tego dnia wskazywał, że Międzynarodowy Dzień Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem „przestrzega przed popełnieniem błędów przeszłości i przypomina o konieczności ciągłego pielęgnowania wartości fundamentalnych dla demokratycznego społeczeństwa”.
Pamięć jako zobowiązanie
Obchody Międzynarodowego Dnia Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem przypominają, że pamięć o przeszłości niesie ze sobą zobowiązanie do aktywnej postawy wobec współczesnych zagrożeń. Noc kryształowa pokazała, dokąd prowadzi tolerowanie nienawiści i obojętność wobec dyskryminacji. Dziś, 87 lat później, lekcja ta pozostaje aktualna – walka z faszyzmem, rasizmem i antysemityzmem nie jest przejawem radykalizmu, jest koniecznością.
Źródła:
- Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN: https://polin.pl/pl/miedzynarodowy-dzien-walki-z-faszyzmem-i-antysemityzmem
- Instytut Pamięci Narodowej: https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/173442,84-lata-temu-w-Niemczech-dokonano-pogromu-ludnosci-zydowskiej-znanego-jako-Noc-K.html
- Urząd Miasta Kraków: https://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/kartka_z_kalendarza/244195,2133,komunikat,miedzynarodowy_dzien_walki_z_faszyzmem_i_antysemityzmem.html
- Rzecznik Praw Obywatelskich: https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/oswiadczenie-rzecznika-praw-obywatelskich-z-okazji-miedzynarodowego-dnia-walki-z-faszyzmem-i
- UNITED for Intercultural Action: https://unitedfia.org/
