Aromat, historia i statystyki: skąd się wzięła kawa i jak piją ją Polacy?

Międzynarodowy Dzień Kawy to świetny pretekst, by zajrzeć do filiżanki nieco głębiej — zarówno pod kątem historii, jak i współczesnych zwyczajów konsumenckich. Skąd w ogóle wzięła się kawa w Europie? Jakie ciekawostki kryje? I co na jej temat mówią najnowsze dane o Polsce?

Jak kawa trafiła do Europy?

Choć dziś bez ekspresów, dripperów i latte art trudno sobie wyobrazić poranek, początki były znacznie mniej eleganckie. Historia kawy sięga X wieku, kiedy to arabscy kupcy przywieźli ziarna z Etiopii do Jemenu. Tam powstały pierwsze plantacje kawy poza Afryką.

Do Europy kawa dotarła już w XVI wieku, głównie za sprawą weneckich kupców, którzy handlowali z Imperium Osmańskim. Jednym z najstarszych śladów jest wpis z 1615 roku, kiedy kupcy weneccy sprowadzili z Konstantynopola pierwsze worki z kawą. Pierwsze kawiarnie pojawiły się w Wenecji około 1638-1645 roku na placu Świętego Marka.

Następnie kawiarnie rozprzestrzeniły się po całej Europie:

• Anglia – pierwsza kawiarnia w Europie kontynnentalnej została otwarta w Oxfordzie w 1650 roku przez tureckiego Żyda o imieniu Jakub (co podobno dało początek marce Jacobs). W Londynie kawiarnie pojawiły się w połowie XVII wieku i szybko stały się centrami życia społecznego. Sławna Lloyd’s Coffee House została założona przez Edwarda Lloyda w 1688 roku przy Tower Street (później Lombard Street), gdzie spotykali się armatorzy, kapitanowie statków i kupcy – ta kawiarnia dała początek słynnej firmie ubezpieczeniowej Lloyd’s of London.
• Francja – najstarszą kawiarnią w Paryżu jest Café Procope, założone w 1686 roku przez Sycylijczyka Francesca Procopia dei Coltellego przy Rue de l’Ancienne Comédie. W XVIII wieku stało się miejscem spotkań paryskiej inteligencji i filozofów, a później – w czasie rewolucji francuskiej – kawiarnie paryskie stały się centrami politycznych dyskusji.
• Austria – pierwszą kawiarnię w Wiedniu otworzył w 1683 roku Polak Jerzy Franciszek Kulczycki, wykorzystując ziarna kawy pozostawione przez uciekające wojska tureckie po nieudanej bitwie pod Wiedniem. Jego kawiarnia „Dom pod Błękitną Butelką” (Hof zur Blauen Flasche) przy ulicy Schlossergasse obok katedry działała od 1684 roku, a Kulczycki jest uważany za wynalazcę kawy z mlekiem, ponieważ gorzki smak czarnej kawy nie przypadł do gustu mieszkańcom Wiednia.

Ciekawostki, które warto znać

Kawa kryje w sobie wiele niespodzianek, które fascynują od wieków:

• Kawa była kiedyś podejrzana. Początkowo Kościół katolicki odnosił się do kawy z podejrzliwością, nazywając ją „napojem szatana” lub „grzesznym napojem”. Dopiero papież Klemens VIII miał stwierdzić, że skoro jest tak smaczna, „warto ją ochrzcić”, uznając ją za akceptowalną dla chrześcijan.
• Najdroższa kawa świata to Kopi Luwak, produkowana z ziaren wydobytych z odchodów azjatyckich cywet. Ziarna kawy są jedzone i trawione przez te zwierzęta, a następnie zbierane z ich odchodów. Proces trawienny ma pozytywnie wpływać na smak kawy. Cena może sięgać nawet 2–3 tys. zł za kilogram.
• Kawę kiedyś żuto. W Etiopii ziarna mieszano z tłuszczem i spożywano jak energetyczne kuleczki, zamiast parzyć z nich napój.
• „Kawa po polsku” w XVIII wieku oznaczała picie jej… z piwem lub wódką. W Polsce pierwsza kawiarnia została założona w 1823 roku w Krakowie w Pałacu Krzysztofory (Rynek Główny 33) przez Szwajcara Lorenzo Paganino Cortesiego, prowadzona następnie przez Redolfiego, a obecnie funkcjonuje pod nazwą „Redolfi”.
• Skład chemiczny kawy to prawdziwy labirynt – w jednej filiżance znajduje się ponad 1000 różnych związków chemicznych, w tym przeciwutleniacze, witaminy z grupy B i minerały. Co więcej, popularne przekonanie o „wypłukiwaniu” magnezu przez kawę to mit – filiżanka kawy zawiera 7 miligramów magnezu, podczas gdy wypicie jej powoduje utratę tylko 4-5 mg tego pierwiastka.

Ile kawy piją Polacy?

Polacy to prawdziwi miłośnicy kawy, co potwierdzają liczne badania z ostatnich lat. Według raportu „Rynek kawy w Polsce” firmy PMR z 2023 roku, przeciętny dorosły Polak wypija około 3–4 filiżanek kawy dziennie. Z kolei badanie Cirro (2022) wskazuje, że aż 87% dorosłych Polaków deklaruje regularne picie kawy.

W raporcie „Coffee and Tea Survey” Instytutu ARC Rynek i Opinia (2023) podano, że Polacy wypijają rocznie ok. 95-100 litrów kawy na osobę. Dla porównania – średnia europejska wynosi około 4,7 kg kawy na osobę rocznie, a rekordzistami są Finowie z wynikiem 13 kg rocznie.

Szczegółowe badanie Centrum Badawczo-Rozwojowego BioStat z 2022 roku (przeprowadzone na 1067 osobach powyżej 18. roku życia) pokazuje, że 65,1 proc. ankietowanych pije kawę raz lub dwa razy dziennie. Trzy lub cztery kawy dziennie wypija 30,8 proc., a zaledwie 4 proc. wypija pięć filiżanek i więcej.

Uzupełniające badanie ARC Rynek i Opinia z 2023 roku dostarcza dodatkowych szczegółów: badani, którzy przynajmniej raz w tygodniu piją kawę na mieście, deklarują, że w tygodniu wypijają średnio 1,8 filiżanki kawy poza domem, a w weekend 1,6 filiżanki kawy. Ich ulubioną porą do picia kawy są godziny popołudniowe (między 12:00 a 17:00), choć według innych badań ARC (2023), poranek między 7:00 a 10:00 to czas, gdy aż 70% ankietowanych pije pierwszą kawę.

Jaką kawę lubimy najbardziej? Preferencje Polaków

Badania ujawniają fascynujące szczegóły dotyczące gustów kawowych rodaków. Według badań ARC Rynek i Opinia z 2023 roku:

• 55% Polaków najczęściej wybiera kawę czarną (parzoną, przelewową lub espresso),
• 36% preferuje kawy mleczne, takie jak cappuccino, latte czy flat white,
• 9% deklaruje, że nie ma konkretnego rodzaju i eksperymentuje.

Badanie BioStat z 2022 roku potwierdza te trendy: 61,3 proc. przyznaje, że najchętniej pije kawę z mlekiem, a 47,6 proc. – czarną. Aż 25,2 proc. wybiera kawę z cukrem lub syropami smakowymi, podczas gdy gorzką, bez żadnych dodatków preferuje 22 proc. ankietowanych.

Wśród konkretnych rodzajów kawy w lokalach gastronomicznych (według ARC 2023):

• 22% osób wskazuje caffé latte
• 19% wybiera cappuccino
• 18% preferuje latte macchiato
• 17% stawia na czarną kawę z ekspresu przelewowego
• 15% wybiera intensywne espresso

Z kolei raport PMR z 2022 roku pokazuje, że kawy ziarniste i mielone zyskują na popularności kosztem rozpuszczalnych, a kawa z ekspresu ciśnieniowego to najczęściej wybierana metoda przygotowania w domu.

Ciekawe różnice ujawniają się między płciami: kobiety chętniej sięgają po kawę w trakcie zakupów i preferują kawy mleczne (także mrożone), podczas gdy mężczyźni znacznie częściej piją kawę w drodze do/z pracy i wybierają mocniejsze kawy czarne, w tym americano oraz doppio.

Co jeszcze mówią badania?

Dostępne statystyki dostarczają fascynujących szczegółów o polskich nawykach kawowych:

• Raport PMR (2023) wskazuje, że Polacy częściej piją kawę w domu niż poza domem – odpowiednio 78% do 22%.
• Według badań SW Research z 2022 roku, 54% osób sięga po kawę głównie „dla pobudzenia”, a 29% „dla przyjemności”.
• Najczęstsze okazje do picia kawy poza domem to spotkania towarzyskie, podróże prywatne oraz chwile relaksu.
• Najmniej kawy piją młodzi – osoby w wieku 18-29 lat (75,1 proc. wypija jedną lub dwie dziennie), podczas gdy największe ilości kawy spożywają trzydziestolatkowie.

Rozkwit polskiego rynku kawy

Polski rynek kawowy przeżywa prawdziwy boom. Według danych z 2023 roku wartość polskiego rynku kawowego sięgała już 7 miliardów złotych, z czego połowa (ponad 3 mld zł) to kawa spożywana poza domem. Dla porównania, w 2021 roku wartość rynku wynosiła 3 miliardy złotych.

Głównymi czynnikami tego wzrostu są: rosnąca popularność kawy specialty, ekspansja sieci kawiarni oraz zmieniające się nawyki konsumentów. Polacy stają się coraz bardziej wymagający i poszukują kawy wysokiej jakości.

Neutralny bohater codzienności – kawa a zdrowie

Choć kawa bywa elementem stylu życia, nie traci statusu napoju funkcjonalnego. Współczesna nauka coraz bardziej pozytywnie patrzy na kawę – 2/3 respondentów badania BioStat przyznało, że kawa jest zdrowa, a zaledwie 12,4 proc. twierdzi przeciwnie.

Popularnonaukowe publikacje podkreślają, że w umiarkowanych ilościach kawa może mieć korzystny wpływ na koncentrację i metabolizm. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) podaje, że bezpieczna dawka to do 400 mg kofeiny dziennie, czyli około 4 filiżanek kawy.

Wśród prozdrowotnych korzyści Polacy uznają przede wszystkim to, że kawa dodaje energii (82,8 proc.) oraz poprawia koncentrację i czujność (63,8 proc.). Badania epidemiologiczne sugerują także, że spożywanie kawy może zmniejszać ryzyko cukrzycy typu 2 o 6 proc. na każdą filiżankę kawy dziennie, sumarycznie do około 30 procent.

Co ciekawe, Instytut Żywności i Żywienia w raporcie z 2022 roku zauważa, że „spożycie kawy w Polsce utrzymuje stabilny wzrost, a konsumenci coraz częściej sięgają po ziarna lepszej jakości”.

Przyszłość kawy w Polsce

Polski rynek kawy wciąż się rozwija dynamicznie. Światowy rynek kawy w 2021 roku wyceniono na 107,93 mld USD, a w okresie 2022-27 przewiduje się jego wzrost na poziomie 7,60% rocznie.

W Polsce obserwujemy kilka kluczowych trendów:

• Wzrost popularności kaw specialty i kraftowych
• Rozwój kultury kawiarniowej i ekspansję niezależnych palarni
• Rosnące zainteresowanie kawami bezkofeinowymi i funkcjonalnymi
• Popularność mrożonych napojów kawowych, szczególnie wśród młodego pokolenia
• Zwiększoną świadomość ekologiczną – konsumenci doceniają certyfikaty gwarantujące pochodzenie kawy z zrównoważonych upraw

W Dzień Kawy warto przypomnieć, że ten pozornie prosty napój ma za sobą wielowiekową historię i wciąż odkrywamy jego nowe właściwości. Od arabskich plantacji po polskie kawiarnie – kawa łączy kultury i ludzi na całym świecie, a w Polsce stała się nieodłącznym elementem codzienności milionów osób.

Źródła:

1. Portal abcZdrowie – „Taką kawę Polacy lubią najbardziej. Zaskakujące wyniki badań” (2022) – https://portal.abczdrowie.pl/taka-kawe-polacy-lubia-najbardziej-zaskakujace-wyniki-badan
2. Centrum Badawczo-Rozwojowe BioStat (2022) – badanie świadomości Polaków dotyczące skutków picia kawy
3. ARC Rynek i Opinia – badanie „Rynek kawy w Polsce” (2023) – realizowane na przełomie czerwca i lipca 2023 roku
4. ARC Rynek i Opinia – Café Monitor 2023 – badanie dotyczące spożycia kawy poza domem
5. ARC Rynek i Opinia – „Coffee and Tea Survey” (2023)
6. PMR – raport „Rynek kawy w Polsce” (2023)
7. PMR – raport „Rynek HoReCa w Polsce 2023”
8. Szef Kuchni – „Analiza rynku napojów gorących w sektorze HoReCa” (2024) – https://www.szef-kuchni.com.pl/artykuły/analiza-rynku-napojów-gorących-w-sektorze-horeca
9. Cirro – badanie spożycia kawy w Polsce (2022)
10. SW Research – badania motywacji picia kawy (2022)
11. Instytut Żywności i Żywienia – raport o spożyciu kawy w Polsce (2022)
12. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) – wytyczne dotyczące bezpiecznego spożycia kofeiny