Pewnie każdy z nas ma w domowej apteczce jakieś tabletki przeciwbólowe, syrop na kaszel czy witaminy. A wraz z nimi – leki, które przestały być potrzebne albo po prostu „wyszły z daty”. Co z nimi zrobić? Wyrzucić do śmieci? Wypić, bo przecież „tylko dwa miesiące minęły”? A może wylać do toalety? Odpowiedź brzmi: żadne z powyższych!
Polacy i przeterminowane leki – niepokojące statystyki
Zacznijmy od liczb, które każdego powinny zaniepokoić. Według badania ARC Rynek i Opinia na zlecenie Gemini Polska z kwietnia 2023 aż 9% zażywa takie preparaty, jeśli data minęła niedawno (np. kilka miesięcy wcześniej), a 4% wcale nie zwraca uwagi na termin przydatności. Brzmi niewiarygodnie? A przecież to jeszcze nie koniec. Szacunki, na które powołują się organizatorzy kampanii „Leki do apteki”, pokazują, że 60% Polaków wyrzuca leki do kosza na śmieci, a 28% wylewa je do kanalizacji.
Skutki takiego postępowania? Zagrożenie dla naszego zdrowia i środowiska naturalnego. Eksperci alarmują, że do polskich ekosystemów może trafiać nawet 10 tysięcy ton leków rocznie – i to ogromny problem.
Dlaczego nie wolno brać przeterminowanych leków?
Termin ważności to nie fanaberia producenta. To granica wyznaczona przez producenta, do której gwarantuje on pełną skuteczność i bezpieczeństwo preparatu. Po upływie tej daty zawartość substancji czynnej zaczyna się stopniowo zmniejszać, a lek może ulegać rozkładowi do innych związków (najczęściej nieaktywnych metabolitów).
W najlepszym razie przeterminowany lek po prostu nie zadziała – nie uśmierzy bólu, nie zwalczy infekcji. W gorszym może wywołać zatrucie pokarmowe, wymioty, biegunkę czy reakcję alergiczną.
Szczególnie niebezpieczne po terminie są:
- Leki przeciwpadaczkowe
- Warfaryna (lek przeciwzakrzepowy)
- Nitrogliceryna (stosowana w chorobie wieńcowej)
- Insulina
- Adrenalina
- Antybiotyki z grupy tetracyklin (mogą uszkodzić nerki)
Przyjmowanie tych preparatów po upływie terminu ważności jest szczególnie ryzykowne – nawet niewielkie zmiany stężenia substancji czynnej mogą skutkować utratą kontroli nad chorobą lub wystąpieniem działań toksycznych.
Gdzie oddać przeterminowane leki?
Na szczęście mamy w Polsce rozwiązanie – specjalne punkty zbiórki przeterminowanych leków. Pojemniki na takie odpady można znaleźć m.in. w niektórych aptekach, urzędach, przychodniach bądź szpitalach. Przyjmują je również lokalne Punkty Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK).
Czy każda apteka ma obowiązek przyjąć przeterminowane leki? Nie. Ustawienie pojemnika na takie odpady zależy od dobrej woli apteki oraz umowy z lokalnym samorządem. Jednak większość aptek uczestniczy w takich programach, zwłaszcza w dużych miastach. Na przykład w samej Warszawie w 2024 roku aż 559 aptek zbierało niezużyte leki od mieszkańców.
Jeśli nie widzisz pojemnika na leki w swojej aptece, zapytaj farmaceutę – kontener może być schowany na zapleczu ze względów bezpieczeństwa. Sprawdź też stronę internetową swojego miasta lub gminy – coraz więcej samorządów publikuje listy punktów przyjmujących przeterminowane leki.
Jak przygotować leki do oddania?
To naprawdę proste:
- Usuń zbędne opakowania zewnętrzne – kartonowe pudełka, papierowe ulotki i folijki wrzuć do odpowiednich pojemników na makulaturę lub plastiki
- Lek wyrzuć w takiej formie, w jakiej był używany – tabletki w blistrach, syropy w zamkniętych butelkach, maści w tubkach
- Igły i strzykawki umieść w oddzielnym kontenerze przeznaczonym na odpady medyczne
Co się dzieje z lekami po oddaniu?
Jedyną akceptowalną metodą utylizacji leków jest ich spalenie w specjalistycznej spalarni, w bardzo wysokiej temperaturze. Farmaceutyki zebrane z aptek i PSZOK-ów trafiają do zakładów termicznego przekształcania odpadów niebezpiecznych, gdzie zostają bezpiecznie zniszczone.
Dlaczego to takie ważne?
Niewłaściwa utylizacja leków to poważne zagrożenie dla środowiska. Leki wyrzucone do śmieci trafiają na wysypiska, skąd przedostają się do wód gruntowych i gleby. Te wylane do kanalizacji oczyszczalnie nie są w stanie odfiltrować – ostatecznie zanieczyszczają rzeki i morza.
Badania dowodzą, że to nie tylko teoria. W Polsce badania Ślósarczyk i in. (2021) wykazały obecność w wodach pitnych m.in. ibuprofenu (stężenie około 223,6 ng/l) i paracetamolu (ok. 172,2 ng/l). Tak, w wodzie, którą pijemy, są substancje z popularnych leków przeciwbólowych!
Co więcej, wylewanie leków do kanalizacji jest w Polsce zabronione i grozi za to grzywna.
Pamiętaj
Przeterminowane leki to odpady niebezpieczne. Nie zażywaj ich, nie wyrzucaj do śmieci, nie wylewaj do kanalizacji. Oddaj je w aptece, przychodni, szpitalu lub PSZOK-u. To prosty gest, który chroni twoje zdrowie i środowisko.
Źródła
- Ministerstwo Zdrowia – Przechowywanie i utylizacja leków: https://www.gov.pl/web/zdrowie/przechowywanie-i-utylizacja-lekow [dostęp: 02.10.2025]
- Recepta.pl – Gdzie oddać przeterminowane leki? Jak je utylizować?: https://recepta.pl/artykuly/gdzie-oddac-przeterminowane-leki-jak-je-utylizowac [dostęp: 02.10.2025]
- Badanie ARC Rynek i Opinia na zlecenie Gemini Polska, kwiecień 2023
- Kampania „Leki do apteki”: https://lekidoapteki.pl/ [dostęp: 02.10.2025]
- Ślósarczyk i in. (2021) – badania obecności leków w wodach pitnych w Polsce
