Licznik odliczający „ostatnie godziny” promocji, produkt automatycznie wrzucony do koszyka, subskrypcja, którą można włączyć jednym kliknięciem, ale zrezygnować z niej trzeba przez labirynt ustawień — to nie przypadek. To dark patterns, czyli celowo zaprojektowane pułapki, które manipulują naszymi decyzjami w sieci. Z okazji Światowego Dnia Konsumenta (15 marca) Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów opublikował poradnik, jak rozpoznać takie praktyki i się przed nimi bronić.
Walka o Twoją uwagę trwa nieustannie
Decyzje zakupowe w sieci zapadają w ciągu kilku sekund. Właśnie na to liczą twórcy wielu sklepów internetowych i aplikacji — że pośpiech, rozproszenie i intuicyjny interfejs wyręczą użytkownika w myśleniu. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w komunikacie z 11 marca 2026 r. wskazuje wprost: „W sieci trwa nieustanna walka o naszą uwagę, a decyzje zakupowe coraz częściej zapadają w kilka sekund”.
Dark patterns (zwodnicze interfejsy) to techniki projektowania stron i aplikacji, które zamiast ułatwiać świadomy wybór — celowo go utrudniają. Ich wspólną cechą jest manipulacyjny charakter: skłaniają konsumentów do podjęcia decyzji, których — mając pełne informacje — mogliby nie podjąć.
Skala zjawiska: prawie wszechobecne
Badania przeprowadzone przez Komisję Europejską pokazują, jak powszechne jest to zjawisko: 97 proc. sklepów i serwisów internetowych w Unii Europejskiej stosuje dark patterns w co najmniej jednej formie. W kontroli 399 stron internetowych przeprowadzonej przez instytucje unijne stwierdzono, że 148 z nich zawierało co najmniej jeden z trzech kluczowych rodzajów zwodniczych interfejsów. Spośród tych stron 42 używały fałszywych liczników odliczających czas zakupu, 54 kierowały konsumentów do z góry określonych wyborów, a 70 ukrywało ważne informacje lub czyniło je mniej widocznymi.
Z danych Komisji Europejskiej zawartych w raporcie „Consumer Conditions Scoreboard 2025″ wynika, że w ciągu ostatniego roku aż 45 proc. europejskich konsumentów zetknęło się z próbą oszustwa w sieci, 66 proc. badanych napotkało sfałszowane recenzje produktów, a 61 proc. — rabaty, które wprowadzały w błąd.
Jak wygląda pułapka w praktyce?
UOKiK w poradniku „Nie klikaj w ciemno! Od perswazji do dark patterns” wskazuje sytuacje, w których najłatwiej stracić czujność.
- Podrzucanie produktów do koszyka. Dodatkowe usługi lub produkty są automatycznie włączane do zamówienia — konsument musi je aktywnie usunąć, zanim sfinalizuje zakup. Jeśli nie zauważy, płaci za coś, czego nie chciał.
- Ukryte dopłaty na końcu procesu zakupowego. Opłaty — obowiązkowe, lecz nieujawniane na początku ścieżki zakupowej — pojawiają się dopiero przy płatności. Konsument, który zdążył poświęcić czas na wybór produktu, jest mniej skłonny do rezygnacji.
- Subskrypcje łatwe do włączenia, trudne do wyłączenia. Proces rejestracji jest maksymalnie uproszczony, natomiast anulowanie wymaga wieloetapowych działań, ukrytych zakładek lub skontaktowania się z obsługą klienta.
- Sztuczna presja czasowa i fałszywe wrażenie niedoboru. Licznik odliczający czas do końca oferty lub komunikaty sugerujące, że „zostały ostatnie 2 sztuki”, mają wywoływać decyzję impulsywną. Często jednak terminy te są cyklicznie odświeżane lub całkowicie fikcyjne.
- Manipulacja wizualna przy zgodach. Przycisk akceptacji jak najszerszego zakresu przetwarzania danych jest wyraźnie wyróżniony kolorystycznie, podczas gdy opcja ograniczonej zgody jest znacznie mniej widoczna lub trudna do odnalezienia.
Prawo po stronie konsumenta
Część praktyk dark patterns jest wprost zakazana przez polskie i unijne przepisy. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (UPNPR) zawiera tak zwaną „czarną listę” praktyk zakazanych bez potrzeby badania okoliczności. Należą do nich m.in.
- fałszywe twierdzenia o ograniczonej dostępności produktu,
- sugerowanie wyjątkowości oferty, gdy jej nie ma, oraz
- ukryte koszty dodawane na końcu procesu zakupowego.
Z kolei Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 — akt o usługach cyfrowych (DSA) — zawiera regulacje mające na celu zwalczanie zwodniczych interfejsów na platformach internetowych.
UOKiK konsekwentnie egzekwuje te przepisy. W 2025 r. urząd nałożył karę blisko 15 mln zł na firmę prowadzącą sklepy internetowe born2be.pl oraz renee.pl za rozpowszechnianie informacji o obniżkach cenowych w sposób mogący wprowadzać konsumentów w błąd co do faktycznego istnienia szczególnych korzyści zakupowych. Urząd prowadzi też postępowanie dotyczące podejrzenia stosowania tzw. drop pricing — dodawania obowiązkowych opłat dopiero na ostatnim etapie składania zamówienia, co uniemożliwia rzetelne porównanie cen.
Głos regulatora: czas świadomych decyzji
„Z okazji Światowego Dnia Konsumenta życzę, aby za każdym naszym kliknięciem stała spokojna, świadoma decyzja. Dziś walka toczy się nie tylko o nasze pieniądze, ale też o uwagę, czas i dane osobowe. Niektóre strony internetowe i aplikacje są projektowane tak, by przyspieszać wybór, utrudniać odmowę i odwracać uwagę od ważnych informacji. Dlatego zatrzymajmy się na chwilę, uważnie spójrzmy na ekran i zadajmy sobie proste pytanie: czy naprawdę wybieram samodzielnie? Im większa świadomość, tym trudniej nami sterować” — Tomasz Chróstny, Prezes UOKiK (komunikat z 11 marca 2026 r.)
Co możesz zrobić już teraz?
UOKiK w poradniku podpowiada kilka prostych zasad chroniących przed skutkami dark patterns. Przed dokonaniem płatności warto zawsze sprawdzić pełną kwotę do zapłaty wraz ze wszystkimi opłatami dodatkowymi. Należy dokładnie przejrzeć opcje zaznaczone domyślnie — każda z nich może oznaczać dodatkowy koszt lub wyrażenie zgody na niechciane usługi. Komunikaty o wyjątkowości oferty lub kończących się zapasach nie powinny skłaniać do impulsywnej decyzji — warto chwilę poczekać i sprawdzić tę samą ofertę ponownie lub poszukać jej u konkurencji. Przed zakupem subskrypcji warto z góry sprawdzić, w jaki sposób można z niej zrezygnować.
Poradnik „Nie klikaj w ciemno! Od perswazji do dark patterns” jest dostępny bezpłatnie na stronie UOKiK. Bezpłatną pomoc prawną dla konsumentów można uzyskać za pośrednictwem serwisu dlakonsumentow.pl lub pod numerami telefonów: 801 440 220 i 222 66 76 76.
Świadome zachowanie w sieci to nie jednorazowy gest — to codzienny nawyk. Warto ćwiczyć go przy każdym kolejnym zakupie, rejestracji i kliknięciu.
Źródła
- UOKiK, komunikat „Nie klikaj w ciemno – nie tylko od święta!”, 11.03.2026 r.: https://uokik.gov.pl/nie-klikaj-w-ciemno-nie-tylko-od-swieta
- UOKiK, poradnik „Nie klikaj w ciemno! Od perswazji do dark patterns”, 2026 r.: https://uokik.gov.pl/Download/1811
- Komisja Europejska, Consumer Conditions Scoreboard 2025
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 z dnia 19 października 2022 r. (akt o usługach cyfrowych, DSA)
- Ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (UPNPR)
- Decyzja Prezesa UOKiK w sprawie born2be.pl i renee.pl (2025 r.) — przywołana w: Portalspozywczy.pl, „Klikasz nieświadomie. Dark patterns coraz częstsze w e-handlu”, 28.01.2026 r.: portalspozywczy.pl
- Poradnikprzedsiebiorcy.pl, „Dark patterns — czym są i jakie są konsekwencje prawne ich stosowania”, 07.02.2026 r.: poradnikprzedsiebiorcy.pl
