5 listopada 1985 roku zespół profesora Zbigniewa Religi dokonał przełomu w polskiej medycynie. W Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu przeprowadzono pierwszą udaną transplantację serca w kraju. Cztery dekady później polska kardiochirurgia osiągnęła poziom porównywalny z europejskimi standardami, a liczba wykonywanych zabiegów bije kolejne rekordy.
Historyczny zabieg w realiach PRL
Zabieg z listopada 1985 roku był przełomem nie tylko medycznym, ale i organizacyjnym. Profesor Andrzej Bochenek, członek pierwszego zespołu, wspominał w rozmowie z Polską Agencją Prasową, że „operacja poszła szybko, dwie godziny z kawałkiem”. Dodał, że „Religa błyskawicznie łączył ze sobą naczynia krwionośne, jakby miał w tym rutynę, jakby to nie był nasz pierwszy raz”.
Pierwszym pacjentem po przeszczepie był 62-letni rolnik z Krzepic cierpiący na zaawansowaną niewydolność serca. Mimo że przeżył tylko osiem dni, zabieg otworzył nową erę w polskiej kardiochirurgii. Zespołowi profesora Religi asystowali wówczas młodzi lekarze: Andrzej Bochenek, Marian Zembala, Bogusław Ryfiński i Jerzy Wołczyk.
Czwarta transplantacja, przeprowadzona 11 maja 1986 roku, zakończyła się pełnym sukcesem. Pacjent opuścił szpital po czterech tygodniach w bardzo dobrym stanie, stając się pierwszym w Polsce chorym, który dzięki przeszczepowi serca wrócił do normalnego życia.
Najdłużej żyjący pacjent
Rekordem długości życia po transplantacji serca w Polsce może poszczycić się Tadeusz Żytkiewicz, nauczyciel historii. Profesor Religa przeszczepił mu serce 4 sierpnia 1987 roku. Z nowym narządem pan Tadeusz przeżył 30 lat, 1 miesiąc i 14 dni, zmarł 18 września 2017 roku. W 2000 roku przeszedł również przeszczepienie nerki.
To właśnie po zabiegu u pana Żytkiewicza powstała kultowa fotografia autorstwa Jamesa L. Stanfielda z National Geographic. Zdjęcie profesora Religi na sali operacyjnej, wykonane w nocy z 4 na 5 sierpnia 1987 roku, zostało wybrane zdjęciem roku National Geographic i znalazło się wśród 100 najlepszych fotografii tej redakcji.
Rozwój polskiej transplantologii
Według danych Centrum Organizacyjno-Koordynacyjnego ds. Transplantacji „Poltransplant”, rok 2024 okazał się rekordowy dla polskiej medycyny transplantacyjnej. Po raz pierwszy przekroczono granicę 2 tysięcy zabiegów – przeszczepiono łącznie 2197 narządów, które otrzymało 2151 pacjentów.
W 2024 roku przeszczepiono w Polsce 201 serc, co stanowi wzrost o 12 procent w porównaniu z rokiem poprzednim, kiedy wykonano 178 takich zabiegów. Dla porównania, w 2022 roku przeszczepiono 172 serca, a w 2020 roku – 145.
Profesor Bochenek w wywiadzie dla Polskiej Agencji Prasowej podkreślił, że „dziś żyjemy w kraju, który może nie jest liderem w ilości wykonywanych transplantacji, ale wykonujemy tych transplantacji w granicach 200, czasami 220 rocznie – to jest już bardzo dużo”.
Zabrze – stolica transplantologii
Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu pozostaje wiodącym ośrodkiem przeszczepów w Polsce. Według danych placówki, w 2024 roku przeprowadzono tam 49 transplantacji serca, w tym 12 u pacjentów poniżej 18 roku życia. Wykonano również dwie ponowne transplantacje serca u dzieci oraz przeszczepiono ten narząd najmłodszemu dziecku w Polsce – siedmiotygodniowej Gabrysii, która urodziła się z bardzo skomplikowaną wadą serca i w dniu operacji ważyła zaledwie 4,3 kilograma.
Według informacji zamieszczonej na stronie internetowej zabrzańskiego centrum, od początku działalności placówki do końca 2021 roku wykonano tam 1401 transplantacji serca i 294 transplantacje płuc.
Współczesne wyzwania
Mimo imponującego wzrostu liczby zabiegów, polska transplantologia wciąż boryka się z problemem niedoboru dawców narządów. Według najnowszych danych Poltransplantu, we wrześniu 2025 roku na przeszczepienie narządów czekało 1764 osoby.
Ministerstwo Zdrowia na stronie gov.pl informuje, że w 2024 roku Narodowy Fundusz Zdrowia przeznaczył niemal 900 milionów złotych na transplantację. Minister zdrowia Izabela Leszczyna zaznaczyła: „Oczywiście transplantacja jest świadczeniem nielimitowanym. Dzięki wszystkim osobom płacącym składki zdrowotne, NFZ przeznaczył w 2024 r. niemal 900 mln zł na transplantację. Gdyby było więcej dawców przeznaczylibyśmy jeszcze więcej środków”.
W 2024 roku zgłoszono 917 potencjalnych dawców narządów, a narządy pobrano od 710 z nich. To znaczący wzrost w porównaniu z rokiem 2023, kiedy pozyskano 573 zmarłych dawców rzeczywistych. Zwiększenie liczby zgłoszeń było możliwe dzięki większej aktywności szpitali na terenie całego kraju.
Słabym punktem pozostaje dawstwo rodzinne
Piętą achillesową polskiej transplantologii pozostają przeszczepy od żywych dawców. Od lat stanowią one jedynie nieco ponad 5 procent wszystkich transplantacji. W 2024 roku przeszczepiono 82 nerki oraz 24 fragmenty wątroby pozyskane od żywych dawców.
Dla porównania, w krajach takich jak Holandia, Norwegia czy Szwecja, nawet 30-40 procent przeszczepów nerek pochodzi od żywych dawców. W Wielkiej Brytanii i Hiszpanii udział takich transplantacji sięga 25-30 procent.
Pamięć o pionierach
Profesor Zbigniew Religa zmarł w 2009 roku, ale pamięć o jego dokonaniach pozostaje żywa. Jego historia została upamiętniona w filmie „Bogowie” z Tomaszem Kotem w roli głównej. W Zabrzu, z okazji 40-lecia pierwszego udanego przeszczepu serca, zorganizowano szereg wydarzeń rocznicowych, w tym debatę na temat dziedzictwa profesora Religi oraz projekcję filmu dla młodzieży szkół średnich.
Pierwsza udana transplantacja serca w Polsce otworzyła drogę do rozwoju nowoczesnej kardiochirurgii w kraju. Dzięki determinacji zespołu profesora Religi, współczesna polska transplantologia osiągnęła poziom pozwalający ratować setki ludzkich istnień rocznie. Pozostaje jednak wiele do zrobienia, szczególnie w zakresie zwiększenia liczby dawców narządów oraz rozwoju transplantacji od żywych dawców.
Źródła:
- Polska Agencja Prasowa – wywiady z prof. Andrzejem Bochenkiem (listopad 2025)
- Ministerstwo Zdrowia – portal Gov.pl: „W Polsce coraz więcej transplantacji”
- Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji „Poltransplant” – statystyki 2024
- Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu – oficjalna strona internetowa i komunikaty prasowe
- Muzeum Historii Polski – kalendarium wydarzeń historycznych
- Puls Medycyny – „Rekordowa liczba przeszczepów narządów w Polsce w 2024 r.” (styczeń 2025)
© Kliknij i sprawdź naszą ofertę licencji na wykorzystanie tekstu
