Pierwszy weekend października to w Europie czas wyjątkowy – obchodzimy wtedy Europejski Dzień Ptaków (lub Europejskie Dni Ptaków), nazywany też EuroBirdwatch. To coroczna impreza, podczas której tysiące miłośników przyrody wypatruje jesiennej migracji ptaków, licząc je i dokumentując ich wędrówkę na zimowiska.
Jak zaczęło się EuroBirdwatch?
Historia tego święta sięga jesieni 1993 roku. W dniach 9-10 października zorganizowano po raz pierwszy akcję „World Birdwatch”. Jej celem było uświadomienie potrzeby ratowania ptaków wędrownych, ich miejsc lęgowych, przystanków na trasach migracji oraz zimowisk. Dodatkowo była to doskonała okazja, by poinformować o zmianach w International Council for Bird Preservation – największej międzynarodowej organizacji przyrodniczej, która od tej pory znana jest jako BirdLife International.
W Europie niektórzy partnerzy BirdLife zorganizowali dodatkowo system raportowania, dzięki któremu policzono zaobserwowane ptaki, wydarzenia i ich uczestników. Tę europejską akcję zainicjowali Johanna Winkelman z holenderskiej organizacji Vogelbescherming Nederland i Fritz Hirt z BirdLife Switzerland, członkowie Europejskiego Komitetu BirdLife.
Sukces pierwszej edycji był ogromny. Europejscy partnerzy BirdLife z 17 krajów zachęcili do udziału 17 119 osób, zorganizowali 1812 wydarzeń i policzyli 5 milionów ptaków. W ten sposób narodziła się tradycja EuroBirdwatch, która trwa do dziś.
Polska włączyła się w akcję od samego początku. Już w 1993 roku, w trakcie pierwszego Światowego Dnia Ptaków, uczestnicy wycieczek – łącznie 1200 osób – zaobserwowali około 19 000 ptaków należących do 151 gatunków.
Dlaczego akurat październik?
Październik to najlepszy moment, żeby zobaczyć wielki spektakl natury – jesienną wędrówkę ptaków. Tysiące, a czasem miliony osobników różnych gatunków przemierzają naszą okolicę w drodze na południowe zimowiska. To doskonały czas, żeby wyjść z lornetką i podziwiać to zjawisko.
Po co to robimy?
Ptaki potrzebują naszej pomocy – i to pilnie. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody, spośród ponad 11 000 gatunków ptaków na świecie, aż 232 gatunki są krytycznie zagrożone wyginięciem.
W Polsce sytuacja też nie wygląda optymistycznie. Do końca 2023 roku stwierdzono u nas występowanie 476 gatunków ptaków. Według Czerwonej listy ptaków Polski w ciągu ostatnich 200 lat w naszym kraju wymarło 16 gatunków. Kolejnych 47 jest zagrożonych wymarciem, a 12 z nich zakwalifikowano jako krytycznie zagrożone – to między innymi świstun, rożeniec, batalion, rycyk, łęczak, rybitwa czubata, gadożer, orlik grubodzioby, błotniak zbożowy, kraska, dzierzba czarnoczelna i pomurnik.
Co więcej, lista zagrożonych ptaków stale się wydłuża. W zaktualizowanej w 2020 roku Czerwonej liście po raz pierwszy jako zagrożone wskazano gatunki, które dotychczas wydawały się bezpieczne – płaskonos, mewę siwą, zausznika, błotniaka łąkowego, a także dobrze znane ptaki jak głowienkę, gawrona czy słowika szarego.
Ptaki nie są tylko ładnymi stworzeniami, które przyjemnie się ogląda i słucha. Pełnią kluczowe role w ekosystemach – zwalczają szkodniki, sprzątają odpady, rozsiewają nasiona. Około 5% roślin wykorzystywanych przez ludzi do celów spożywczych lub leczniczych jest zapylanych właśnie przez ptaki.
Europejskie Dni Ptaków w Polsce – narodowa ptasia mobilizacja
W Polsce Europejskie Dni Ptaków organizuje Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, polski partner BirdLife International. To wydarzenie o naprawdę imponującej skali.
Każdego roku w całej Europie oraz centralnej Azji organizowane są setki wydarzeń, w których uczestniczą dziesiątki tysięcy uczestników. Polscy obserwatorzy regularnie notują tysiące osobników ze setek gatunków ptaków.
Najliczniej obserwowanymi ptakami w Polsce są zazwyczaj grzywacze, szpaki i krzyżówki. Podczas październikowych obserwacji udaje się również zaobserwować przedstawicieli rzadziej występujących gatunków, wśród których znajdują się między innymi orlik grubodzioby, płatkonóg szydłodzioby, warzęcha, bekasik, czapla nadobna, rybitwa wielkodzioba, kobczyk, trznadelek i świstunka żółtawa.
Jak to wygląda w praktyce?
Piątki podczas Europejskich Dni Ptaków to głównie dzień wycieczek dla grup zamkniętych – nauczyciele zabierają swoich przedszkolaków i uczniów na spacery po okolicy, opowiadając im ciekawostki przyrodnicze. W soboty i niedziele dominują wycieczki zorganizowane, podczas których obserwatorzy ze wszystkich grup wiekowych mogą sięgnąć po lornetki i pomóc liczyć ptaki.
Choć polska jesień potrafi być kapryśna, wytrawni ptasiarze nie zrażają się ani chłodem, ani deszczem – wszystkie wycieczki, prelekcje i spacery odbywają się zgodnie z planem:
- Wśród najciekawszych wydarzeń wyróżnia się coroczny Ptasi Piknik pod Krynicą Morską, współorganizowany między innymi przez Nadleśnictwo Elbląg, Stowarzyszenie Drapolicz i Akcję Bałtycką. Przez cały weekend można zaobserwować dziesiątki tysięcy przelatujących ptaków.
- W Warszawie wiele osób przyciąga stoisko na Polu Mokotowskim, zorganizowane w ramach projektu „Wielki odlot w Warszawie”. Spacery ornitologiczne odbywają się też między innymi w takich ciekawych lokalizacjach, jak zabytkowe Łazienki Królewskie oraz Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.
Obserwowanie ptaków w mieście – poradnik dla początkujących
Nie trzeba wyjeżdżać na wieś czy w góry, żeby cieszyć się widokiem ptaków. Nasze miasta są pełne skrzydlatych mieszkańców – od wszędobylskich wróbli i sikorek, przez dzięcioły w parkach, aż po jaskółki budujące gniazda pod dachami budynków.
Lornetka – podstawowe narzędzie ptasiarza
Lornetka to absolutna podstawa dla każdego, kto chce poważnie obserwować ptaki. Pozwala zobaczyć szczegóły upierzenia, obserwować zachowania ptaków z bezpiecznej odległości (nie płosząc ich) i identyfikować gatunki.
Dla początkujących wystarczy prosta lornetka turystyczna o powiększeniu 8x lub 10x. Ważniejsze od gigantycznego powiększenia jest dobre oświetlenie obiektywu (większa średnica soczewki oznacza jaśniejszy obraz) i stabilność obrazu. Zbyt duże powiększenie może sprawiać trudności – trudniej utrzymać stabilny obraz bez statywu.
Przy wyborze lornetki warto zwrócić uwagę na kilka parametrów. Na korpusie lornetki znajdziesz oznaczenie typu „10×42″ – pierwsza liczba to powiększenie, druga to średnica soczewki obiektywu w milimetrach. Im większa druga liczba, tym więcej światła zbiera lornetka i tym jaśniejszy obraz otrzymasz – co jest szczególnie ważne przy obserwacjach o zmierzchu, kiedy wiele ptaków jest najbardziej aktywnych.
Aparat fotograficzny – uwiecznianie ptasich chwil
Fotografowanie ptaków to trudna, ale niezwykle satysfakcjonująca forma obserwacji. Tutaj kluczowa jest cierpliwość i odpowiedni sprzęt. Aparaty z wymiennymi obiektywami sprawdzą się najlepiej – teleobiektyw o ogniskowej 300 mm lub dłuższej pozwoli uchwycić szczegóły nawet z większej odległości.
Jednak coraz bardziej zaawansowane smartfony również dają radę, szczególnie w dobrym świetle i przy ptakach, które nie są zbyt płochliwe – na przykład kaczki w miejskim parku czy kawki na starówce. Kluczem do sukcesu jest dobre światło (najlepiej poranne lub wieczorne) i cierpliwe, spokojne podejście.
Gdzie szukać ptaków w mieście?
Miejskie parki to prawdziwe ptasie metropolie. Nawet niewielki skwer z kilkoma drzewami może być domem dla dziesiątek różnych gatunków. Warto zwrócić uwagę na:
- Parki i zieleńce – szczególnie te z wodą (stawami, strumykami). Kaczki, łyski, mewy i czaple chętnie korzystają z miejskich akwenów.
- Cmentarze – mimo że to nietypowe miejsca spacerów, stare cmentarze z dużą ilością zieleni są oazami spokoju dla ptaków. Można tu spotkać dzięcioły, kosy, kwiczoły i wiele innych gatunków.
- Śródmiejskie podwórka – nawet w centrum miasta wróble, sikorki, kosy i szpaki znajdują swoje miejsce. Wystarczy podnieść wzrok do góry.
- Tereny nad rzekami – miejskie nabrzeża to doskonałe miejsca na obserwacje mew, kormoranów, a czasem nawet zimorodków.
Najlepszy czas na obserwacje to wczesny ranek – tuż po wschodzie słońca ptaki są najbardziej aktywne i głośne. Wiosna i początek lata to sezon godowy, kiedy ptaki śpiewają najintensywniej, a jesień – szczególnie październik – to czas migracji, gdy można zaobserwować gatunki, których na co dzień w okolicy nie ma.
Dlaczego warto?
Obserwowanie ptaków to nie tylko hobby – to sposób na zwolnienie tempa, wyciszenie się i nawiązanie głębszej więzi z naturą, która jest tuż obok nas. W czasach ciągłego pośpiechu kilka minut spędzonych na obserwacji sikory wyskubującej nasionko ze szyszki może być lepsze niż godzina scrollowania mediów społecznościowych.
Poza tym, dołączając do akcji takich jak Europejskie Dni Ptaków, możesz realnie pomóc w ochronie przyrody. Każda obserwacja dostarcza cennych danych naukowcom, którzy śledzą zmiany w populacjach ptaków i mogą wcześniej reagować na zagrożenia.
Jak powiedział angielski krytyk sztuki John Ruskin: „Lepiej by było, gdyby wszystkie arcydzieła sztuki przepadły niż gdyby ptaki przestały się gnieździć na gałęziach” – cytat doskonale oddaje znaczenie ptaków dla naszego świata.
Źródła:
- Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków. Europejskie Dni Ptaków – wyniki. https://otop.org.pl/wlacz-sie/europejskie-dni-ptakow/wyniki-edp/
- Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków. Europejskie Dni Ptaków 2022. https://otop.org.pl/2022/09/21/europejskie-dni-ptakow-2022-30-wrzesnia-2-pazdziernika/
- Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Międzynarodowy Dzień Ptaków. https://www.gov.pl/web/gdos/miedzynarodowy-dzien-ptakow
- BirdLife International. Birds. https://www.birdlife.org/birds/
- IUCN Red List. https://www.iucnredlist.org/
- Komisja Faunistyczna. https://komisjafaunistyczna.pl/aktualnosci/
- OTOP. Czerwona lista ptaków Polski. https://otop.org.pl/naszeprojekty/chronimy/czerwona-lista-ptakow-polski/
