25 marca na całym świecie obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Gofra. Choć w Polsce gofr kojarzy się nieodłącznie z letnim wypoczynkiem nad Bałtykiem, jego historia jest znacznie starsza i zaskakująco spleciona z tradycją religijną.
Jak gofr trafił do kalendarza?
Korzenie święta sięgają Skandynawii. W Szwecji 25 marca obchodzono Zwiastowanie Pańskie, które po szwedzku brzmi Vårfrudagen — dosłownie „Dzień Naszej Pani”. Z biegiem czasu nazwa ta, wymawiana szybko i niedbale, zaczęła brzmieć jak Våffeldagen, czyli „Dzień Gofra”. To językowe przesunięcie, choć pozornie błahe, stało się początkiem trwałej tradycji kulinarnej. Dawniej gofry pieczono właśnie wczesną wiosną — wtedy, gdy po długiej zimie kury zaczynały znosić więcej jaj, a w gospodarstwach pojawiało się więcej mleka. Wypiek gofrów był więc symbolicznym pożegnaniem ubogich, zimowych miesięcy.
Święto znane jest dziś nie tylko w Szwecji, ale i w Norwegii oraz Danii, gdzie funkcjonuje odpowiednio pod nazwami vaffeldagen i vaffeldag. Z czasem przeszło granice Skandynawii i zyskało wymiar międzynarodowy.
Historia wypiekanego placka z kratowym wzorem
Sam gofr ma historię sięgającą średniowiecza. Już wówczas smażono cienkie placki pomiędzy dwoma płaskimi, żeliwnymi płytami. Pierwsze gofrownice stosowane były w Niemczech i Holandii — to stamtąd, wraz z holenderskimi osadnikami, gofry trafiły do Ameryki. W 1869 roku Cornelius Swarthout jako pierwszy otrzymał w Stanach Zjednoczonych patent na gofrownicę, co znacznie przyspieszyło popularyzację tego wypieku.
Za gofry w formie bliskiej współczesnej uważa się wafle z belgijskiego miasta Liège, znane już w XVIII wieku. Stały się one tak popularne, że poszczególne regiony Europy zaczęły tworzyć własne wersje — różniące się składem ciasta, kształtem i sposobem podania.
Polska tradycja: gofry pruskie na liście produktów tradycyjnych
Polska ma swój własny, udokumentowany wkład w historię gofrów. W 2017 roku Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wpisało na listę produktów tradycyjnych wyrób o nazwie „gofry pruskie”, w kategorii wyrobów piekarniczych i cukierniczych województwa warmińsko-mazurskiego.
Jak opisuje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, produkt ten ma formę „pięciu kraciastych serduszek tworzących krąg” o średnicy około 20 cm, barwie złoto-brązowej i kremowym wnętrzu. Jego smak określany jest jako „przyjemny, waflowy”.
Tradycja wypieku tego produktu sięga dziejów Warmii — krainy historycznej, której nazwa wywodzi się od pruskiego plemienia Warmów. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazuje, że „kulinarna tradycja jest zlepkiem tradycji kulinarnych dwóch narodów: Niemców i Polaków”. Przez wiele pokoleń każda gospodyni posiadała żeliwną gofrownicę, wypiekając gofry bezpośrednio nad ogniem. Czas wypieku mierzono odmawianiem modlitwy — zgodnie z dokumentacją ministerstwa — „od momentu zamknięcia urządzenia, zgodnie z modlitwą Zdrowaś Mario, do słów ‚błogosławiony owoc żywota Twojego Jezus'”, po czym przewracano formę na drugą stronę.
Przepis, który trafił na listę produktów tradycyjnych, jest zaskakująco prosty. Zgodnie z dokumentacją Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi ciasto przygotowuje się z:
- 1 kg mąki,
- 2¼ litra mleka,
- 6–8 jaj,
- 375 g masła oraz
- 1 łyżki drożdży.
Dokładnie ta sama receptura widnieje na gofrownicy z pierwszej połowy XX wieku, przechowywanej w zbiorach Muzeum Ziemi Nadnoteckiej im. Wiktora Stachowiaka w Trzciance — co potwierdza trwałość tej tradycji kulinarnej na ziemiach polskich.
Gofr w Polsce i na świecie dziś
Choć w Polsce gofr bywa postrzegany jako sezonowa przekąska nadmorskich kurortów, coraz wyraźniej wyłamuje się ze schematów. Zarówno lokale gastronomiczne, jak i domowe kuchnie eksperymentują z wersjami wytrawnymi — z jajkiem sadzonym, wędzonym łososiem, kremowym serkiem czy awokado. Klasyczne słodkie wersje z bitą śmietaną, owocami i cukrem pudrem nie tracą jednak na popularności.
Na świecie różnorodność gofrów jest jeszcze większa. W Belgii — uznawanej za ojczyznę gofrów w ich współczesnej formie — są one gęste, chrupiące, z charakterystyczną głęboką kratką. W Norwegii podaje się je z serem pleśniowym, a w Tajlandii w wersji na patyku.
Jedno święto, wiele tradycji
Międzynarodowy Dzień Gofra jest świadectwem tego, jak prosty wypiek może stać się nośnikiem kulturowej tożsamości — od pruskich kuchni Warmii, przez skandynawskie stoły wielkopostne, aż po belgijskie place targowe. Gofr, niezależnie od szerokości geograficznej, pozostaje tym samym: chrupiącym, złocistym połączeniem mąki, jaj i masła, które trudno zignorować.
Źródła
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Lista produktów tradycyjnych — Gofry pruskie, wpis z dnia 17 marca 2017 r., woj. warmińsko-mazurskie: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/gofry-pruskie
- Muzeum Ziemi Nadnoteckiej im. Wiktora Stachowiaka w Trzciance, Gofry: https://www.mzntrzcianka.pl/gofry/
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Gofr
- https://en.wikipedia.org/wiki/Waffle
- https://en.wikipedia.org/wiki/Waffle_Day
- https://en.wikipedia.org/wiki/Cornelius_Swartwout
