Co roku, 21 lutego, setki instytucji na całym świecie — od szkół po parlamenty — zatrzymują się, by przypomnieć, że język to coś więcej niż narzędzie komunikacji. To tożsamość, pamięć i dziedzictwo, które można stracić bezpowrotnie.
Skąd wziął się ten dzień?
21 lutego 1952 roku w Dhace (dzisiejsza stolica Bangladeszu) studenci wyszli na ulice, domagając się uznania języka bengalskiego za jeden z języków urzędowych ówczesnego Pakistanu. W trakcie demonstracji zginęło pięciu z nich. Tragedia ta stała się symbolem walki o prawo do własnego języka.
Dekady później, 17 listopada 1999 roku, Konferencja Generalna UNESCO proklamowała 21 lutego Międzynarodowym Dniem Języka Ojczystego. Obchodzony jest na całym świecie nieprzerwanie od 2000 roku. W 2002 roku uchwałą nr 56/262 święto formalnie uznało też Zgromadzenie Ogólne ONZ.
Hasło 2026: głos młodych
Każda edycja obchodów odbywa się pod nowym hasłem. W 2026 roku UNESCO postawiło młodych ludzi w centrum globalnej rozmowy, przyjmując temat „Głosy młodych na rzecz edukacji wielojęzycznej” (ang. „Youth voices on multilingual education”).
W oficjalnym komunikacie UNESCO podkreślono, że hasło „uwypukla fakt, iż język to coś więcej niż środek komunikacji: jest centralnym elementem tożsamości, uczenia się, dobrostanu i uczestnictwa w życiu społecznym. Obchody podkreślają wagę systemów edukacyjnych, które uznają i cenią język każdego ucznia”.
Dyrektor Generalny UNESCO Khaled El-Enany zaapelował o działania na rzecz przekazywania języków młodszym pokoleniom: „W tym Międzynarodowym Dniu Języka Ojczystego UNESCO wzywa do inwestowania w przekazywanie języków, stawiając młodych ludzi w centrum poszukiwania rozwiązań. Ponieważ różnorodność językowa jest filarem pokoju, godności i włączenia społecznego. I żaden głos nie powinien być nieobecny w historii naszego człowieczeństwa” — powiedział.
Alarmiujące dane o wymieraniu języków
Skala problemu jest ogromna. Według szacunków ONZ na świecie istnieje ok. 8 324 języków mówionych lub migowych. Z tej liczby aktywnie używanych jest wciąż ok. 7 000. Zaledwie kilkaset zyskało rzeczywiste miejsce w systemach edukacyjnych i przestrzeni publicznej, a mniej niż sto jest używanych w środowisku cyfrowym.
Tempo zaniku języków jest niepokojące — co dwa tygodnie bezpowrotnie znika jeden język, zabierając ze sobą całe dziedzictwo kulturowe i intelektualne. Co więcej, 40 proc. uczniów na całym świecie nadal nie ma dostępu do edukacji w języku, który rozumie najlepiej — problem ten dotyka przede wszystkim młodzieży rdzennych społeczności, migrantów i mniejszości językowych.
Wymiar cyfrowy i sztuczna inteligencja
Tegoroczne obchody szczególnie mocno akcentują wyzwania ery cyfrowej. Podczas głównych uroczystości w Paryżu Prof. Damián Blasi wygłosi wykład zatytułowany „Przyszłość języków ojczystych w erze AI”, poświęcony temu, w jaki sposób sztuczna inteligencja może albo pogłębiać nierówności językowe, albo pomagać w rewitalizacji języków niedostatecznie reprezentowanych w sieci.
Dysproporcje w internecie są wyraźne — treści online pozostają skoncentrowane w ograniczonej liczbie języków, a systemy AI opierają się przede wszystkim na danych z języków dominujących.
Polskie języki zagrożone
Problem wymarcia języków nie omija Polski. Zgodnie z „Atlasem języków zagrożonych” opracowanym przez UNESCO, z obszarem Polski związanych jest osiem języków zagrożonych: kaszubski, białoruski, jidisz, rusiński, romski, poleski, wilamowicki (którym mówi obecnie około 70 starszych mieszkańców miasteczka Wilamowice koło Bielska Białej) oraz słowiński, który od lat 60. XX w. uważany jest za wymarły.
Pozytywnym przykładem rewitalizacji jest język kaszubski. W 2005 r. Kaszubom udało się otrzymać status społeczności posługującej się językiem regionalnym, co pozwoliło na uzyskanie dotacji państwowych.
Obchody w Polsce — Kraków zaprasza
Polskie instytucje aktywnie włączają się w obchody. W Krakowie, z inicjatywy Centrum Młodzieży im. dr. Henryka Jordana, 22 lutego 2026 r. w sali teatralnej przy ul. Krupniczej 38 odbędą się dwa bezpłatne wydarzenia.
Jak informuje oficjalny serwis miejski krakow.pl, w programie znalazły się: warsztaty dla dzieci w wieku 6–9 lat zatytułowane „Zagrasz w (pra)słówka?” — poświęcone odkrywaniu dawnych słów i ich śladów we współczesnej polszczyźnie — oraz wykład konwersatoryjny dla młodzieży w wieku 16–19 lat pt. „Dajmy sobie dobre słowo!”, dotyczący modeli językowej grzeczności i uprzejmości. Gościem będzie dr Agnieszka Jurczyńska-Kłosok z Katedry Współczesnego Języka Polskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na oba wydarzenia obowiązują zapisy online; wstęp jest bezpłatny.
Jeden język to całe dziedzictwo
Jak podkreśla Narodowe Centrum Kultury, Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego „został ustanowiony nie po to, by uczcić nasz język ojczysty, tylko po to, byśmy wszyscy – na całym świecie – uświadomili sobie, jak wielka jest różnorodność i wartość języków ojczystych: regionalnych, narodowych, oficjalnych i nieoficjalnych, tych mających ogromny zasięg i tych użytkowanych tylko przez nielicznych”.
Kiedy ginie język, znika razem z nim nie tylko słownik, ale cały system myślenia o świecie, lokalna literatura i ustna historia wielu pokoleń. Dzień 21 lutego to przypomnienie, że ochrona tego dziedzictwa jest wspólnym obowiązkiem — nauczycieli, polityków, technologów i każdego z nas.
Źródła
- UNESCO — International Mother Language Day 2026: https://www.unesco.org/en/articles/international-mother-language-day-2026-youth-voices-multilingual-education
- UNESCO — strona tematyczna: https://www.unesco.org/en/days/mother-language
- ONZ — International Mother Language Day: https://www.un.org/en/observances/mother-language-day
- Oficjalny serwis Miasta Kraków — komunikat Dzielnicy V: https://krakow.pl/dzielnica_v_krowodrza/309963,2318,komunikat,miedzynarodowy_dzien_jezyka_ojczystego_w_centrum_mlodziezy.html
- Narodowe Centrum Kultury — Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego: https://nck.pl/en/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/miedzynarodowy-dzien-jezyka-ojczystego
- Dzieje.pl — 21 lutego Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego: https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/21-lutego-miedzynarodowy-dzien-jezyka-ojczystego-1
- Language Magazine — Celebrate International Mother Language Day with Action (2026): https://languagemagazine.com/2026/02/20/celebrate-international-mother-language-day-with-action/
