Co roku 13 marca w Kalendarzu Świąt Nietypowych widnieje Dzień Klejnotów. To okazja, by spojrzeć na drogocenne kamienie nie tylko przez pryzmat biżuterii, lecz także nauki, historii i języka.
Klejnot – więcej niż kamień
Słowo „klejnot” ma w języku polskim kilka znaczeń. Według Słownika języka polskiego PWN oznacza ono przede wszystkim „drogocenny kamień lub wyrób jubilerski”, ale też „rzecz cenną i rzadką”, „ozdobę hełmu rycerskiego” czy „część herbu szlacheckiego”. W kontekście historycznym klejnotem określano również samą godność szlachecką. Wieloznaczność tego słowa świadczy o tym, jak głęboko wrosło ono w kulturę i tradycję.
Kamienie szlachetne i półszlachetne – na czym polega różnica?
W jubilerstwie stosuje się dwa rodzaje kamieni:
- Do pierwszej, węższej grupy kamieni szlachetnych należą diament, szafir, szmaragd i rubin.
- Drugą, szerszą grupę – kamieni półszlachetnych – tworzą m.in. ametyst, beryl, lapis lazuli, jadeit, turkus, granat oraz kryształ górski.
Granica między tymi kategoriami bywa płynna i zależy od rzadkości występowania minerału, jego twardości, przezroczystości oraz walorów estetycznych.
Tysiące lat fascynacji minerałami
Zainteresowanie kamieniami szlachetnymi i półszlachetnymi sięga głębokiej starożytności. Jak wynika z badań prowadzonych na terenie współczesnego Afganistanu, wydobycie lapis lazuli miało tam miejsce już w epoce neolitu. Egipcjanie używali tego kamienia do produkcji biżuterii ponad sześć tysięcy lat temu. Najstarsze świadectwa wykorzystania kamieni przez Greków datuje się na około 1600 r. p.n.e. Diamenty – dziś symbol luksusu – zaczęto wydobywać znacznie później, bo dopiero na przełomie IV i III w. p.n.e. Najstarsze ślady ich wydobycia archeolodzy odkryli na subkontynencie indyjskim.
Kamienie pełniły w starożytności funkcje daleko wykraczające poza ozdobnictwo. Wykorzystywano je jako amulety, składniki kosmetyków i leki. Przykładem jest ametyst, któremu starożytni Grecy przypisywali zdolność ochrony przed negatywnymi skutkami nadużycia alkoholu. Nie przez przypadek jego grecka nazwa – amethystos – oznacza dosłownie „nie pijany”.
Dlaczego diamenty tak błyszczą? Fizyka klejnotów
Czołowym przedstawicielem kamieni szlachetnych jest diament, który odpowiednio oszlifowany nosi nazwę brylantu. Jak wyjaśnia dr inż. Karolina Jurkiewicz, prof. UŚ z Instytutu Fizyki Wydziału Nauk Ścisłych i Technicznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach: „zadaniem szlifu jest wydobycie z diamentu niezwykłego połysku, iskrzenia tysiącami promieni. Efekt ten to tzw. zjawisko brylancji. Im większa ilość i intensywność światła, które dociera do obserwatora, tym lepiej – brylant ma wtedy tzw. «życie»”.
Wyjątkowy blask diamentu wynika z jego bardzo wysokiego współczynnika załamania światła, wynoszącego 2,4. Gdy promień światła wpada do kryształu, ulega odbiciu i rozszczepieniu na kolory tęczy – to efekt zbliżony do działania pryzmatu optycznego. Diament wyróżnia się także dużą dyspersją światła, która odpowiada za barwne migotanie promieni wychodzących z kamienia. Efekt brylancji jest najsilniejszy w kamieniach czystych, bezbarwnych i pozbawionych defektów struktury – każda skaza zakłóca przepuszczanie światła i obniża jakość wizualną brylantu.
Szlif, który dziś uznajemy za klasyczny – okrągły szlif brylantowy – wymaga wykonania co najmniej 33 faset w górnej części (koronie) i co najmniej 25 faset w dolnej (pawilonie). Jego pierwowzór opracował w XVII wieku wenecki szlifierz Vicenzio Peruzzi.
Diament jako narzędzie naukowe
Diamenty mają zastosowanie nie tylko w jubilerstwie. Są budowane z węgla atomowego i charakteryzują się maksymalną twardością w skali Mohsa – równą 10. Dzięki temu oraz przezroczystości dla szerokiego spektrum promieniowania elektromagnetycznego diamenty znalazły zastosowanie w badaniach naukowych. Wynaleziona w 1988 roku przez pracowników National Bureau of Standards (obecnie National Institute of Standards and Technology) komora z diamentowym kowadłem umożliwia badanie materii pod ciśnieniem sięgającym 100 GPa. Pozwala to naukowcom odtwarzać warunki panujące we wnętrzach planet i syntetyzować nowe materiały o unikalnych właściwościach.
Klejnoty w zbiorach muzealnych
Zdobione kamieniami szlachetnymi zabytki przechowywane są w kolekcjach muzealnych na całym świecie, również w Polsce. W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie znajdują się przedmioty z grobu huńskiego wojownika odnalezionego w Jakuszowicach koło Kazimierzy Wielkiej. Wyposażenie grobu datowane na pierwsze trzydziestolecie V wieku obejmuje m.in. złote ozdoby stroju inkrustowane czerwonymi almandynami – półszlachetnymi kamieniami z grupy granatów. Znalezisko to stanowi wyjątkowe świadectwo zarówno dawnych technik jubilerskich, jak i kontaktów kulturowych na terenie ówczesnej Europy.
Tradycja i nauka w jednym dniu
Dzień Klejnotów to dobra okazja, by spojrzeć na kamienie szlachetne szerzej: jako obiekty naukowe, dziedzictwo kulturowe i świadectwa długiej historii człowieka. Fascynacja minerałami, która towarzyszy nam od neolitu, nie jest przypadkowa – łączy estetykę, chemię, fizykę i historię w sposób wyjątkowo trwały. Dosłownie.
Źródła
- Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Dzień Klejnotów, wpis z dnia 13 marca 2022 r., https://ma.krakow.pl/dzien-klejnotow/ [dostęp: 13.03.2026]
- Słownik języka polskiego PWN, hasło klejnot, https://sjp.pwn.pl/sjp/klejnot;2563576.html [dostęp: 13.03.2026]
- Dr inż. Karolina Jurkiewicz, prof. UŚ, Wydział Nauk Ścisłych i Technicznych, Instytut Fizyki, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Dzień klejnotów, 12 marca 2022 r., https://us.edu.pl/wydzial/wnst/2022/03/12/dzien-klejnotow/ [dostęp: 13.03.2026]
- Thoresen L. 2017, Archaegemmology and Ancient Literary Sources on Gems and their Origins, w: D. Quast (red.), Gemstones in the First Millennium AD. Mines, Trade, Workshops and Symbolism, s. 155–218 – za: Muzeum Archeologiczne w Krakowie
- Shiell, T. et al. (2016). Nanocrystalline hexagonal diamond formed from glassy carbon. Scientific Reports, 6(1), 1–8 – za: dr inż. K. Jurkiewicz, prof. UŚ
© Kliknij i sprawdź naszą ofertę licencji na wykorzystanie tekstu
