Rok 2024 przyniósł niepokojące sygnały dla polskiej nauki i innowacyjności. Po kilku latach dynamicznego wzrostu, nakłady na działalność badawczo-rozwojową po raz pierwszy od dawna zmniejszyły się, a wskaźniki pokazują wyraźne osłabienie aktywności badawczej w kraju.
Spadek nakładów o ponad 3 procent
Według danych opublikowanych przez Główny Urząd Statystyczny, nakłady krajowe brutto na działalność badawczo-rozwojową (GERD) w 2024 roku wyniosły 51,5 mld zł. To o 3,1 proc. mniej niż rok wcześniej, kiedy osiągnęły poziom 53,1 mld zł. Spadek ten jest szczególnie znaczący w kontekście wcześniejszego trendu – w 2023 roku nakłady wzrosły o 18,8 proc., a rok wcześniej o 18,6 proc.
Jeszcze bardziej niepokojący jest wskaźnik intensywności prac badawczo-rozwojowych, czyli udział nakładów na B+R w produkcie krajowym brutto. W 2024 roku wyniósł on 1,41 proc., podczas gdy rok wcześniej stanowił 1,56 proc. PKB. To oznacza wyraźne zmniejszenie relatywnego znaczenia działalności badawczej w polskiej gospodarce.
W przeliczeniu na jednego mieszkańca nakłady na B+R wyniosły 1 370 zł i były o 2,7 proc. niższe niż przed rokiem. Również liczba podmiotów zaangażowanych w działalność badawczo-rozwojową zmniejszyła się w porównaniu z 2023 rokiem – o 3,7 proc.
Przedsiębiorstwa nadal głównym wykonawcą prac B+R
Mimo spadku ogólnych nakładów, struktura wykonawców działalności badawczo-rozwojowej pozostała w zasadzie niezmieniona. Sektorem charakteryzującym się najwyższymi nakładami był sektor przedsiębiorstw, który w 2024 roku wydał na ten cel 32,6 mld zł. To o 5 proc. mniej niż rok wcześniej, a udział tego sektora w krajowych nakładach brutto na B+R wyniósł 63,3 proc. wobec 64,6 proc. w 2023 roku.
Na drugim miejscu uplasował się sektor szkolnictwa wyższego, odpowiedzialny za 34,4 proc. całkowitych krajowych nakładów na B+R. Sektor rządowy wydatkował 2,1 proc. środków, a sektor prywatnych instytucji niekomercyjnych – zaledwie 0,2 proc.
Kto finansuje polską naukę?
Podobnie jak w latach ubiegłych, działalność badawczą i rozwojową w Polsce finansowały głównie sektor przedsiębiorstw oraz sektor rządowy. W 2024 roku środki tych sektorów stanowiły odpowiednio 57,8 proc. oraz 35,4 proc. wszystkich nakładów wewnętrznych na działalność B+R. Rok wcześniej udziały te wynosiły 54,8 proc. oraz 31,9 proc., co oznacza rosnące znaczenie sektora rządowego jako źródła finansowania.
Mniej ludzi w nauce
Również dane dotyczące zatrudnienia w sektorze B+R nie napawają optymizmem. Personel zaangażowany w działalność badawczą i rozwojową w 2024 roku liczył 320 tys. osób, co oznacza spadek o 1,9 proc. w stosunku do roku poprzedniego. W strukturze osób zaangażowanych w działalność B+R według realizowanej funkcji niezmiennie dominowali badacze, którzy stanowili 69,2 proc. personelu.
Kontekst lat poprzednich
Aby lepiej zrozumieć skalę zmiany, warto spojrzeć na dynamikę ostatnich lat. W 2023 roku nakłady krajowe brutto na B+R wyniosły 53,1 mld zł i wzrosły o 18,8 proc. Wskaźnik intensywności prac B+R osiągnął wtedy poziom 1,56 proc., co było najwyższą wartością w historii Polski. Rok 2022 również przyniósł solidny wzrost – nakłady wyniosły 44,7 mld zł, co stanowiło wzrost o 18,6 proc. w stosunku do 2021 roku.
Spadek w 2024 roku przerywa więc kilkuletnią serię wzrostów i stawia pytania o przyszłość polskiej nauki i innowacyjności. Wpływ na tę sytuację mogły mieć różne czynniki, w tym sytuacja gospodarcza, zmiany w polityce naukowej czy wygasanie pewnych programów finansowania badań.
Czy Polska dogoni Europę?
Spadek nakładów na B+R w 2024 roku to sygnał ostrzegawczy w kontekście celów, które Polska ma osiągnąć w obszarze innowacyjności. Średnia unijna wskaźnika intensywności prac B+R jest znacząco wyższa niż polska i wynosi około 2,2 proc. PKB. Najbardziej rozwinięte kraje europejskie, takie jak Niemcy czy kraje skandynawskie, osiągają wartości przekraczające 3 proc.
Dynamiczny wzrost nakładów na B+R w latach 2021-2023 dawał nadzieję na stopniowe zmniejszanie tej luki. Spadek w 2024 roku oznacza jednak, że droga do europejskiej czołówki może być dłuższa niż przewidywano. Kluczowe będzie, czy obecna sytuacja jest tylko chwilowym zahamowaniem, czy początkiem dłuższego trendu spadkowego.
Co dalej?
Dane za 2024 rok pokazują, że polskie środowisko naukowe i przedsiębiorcy prowadzący prace badawczo-rozwojowe stanęli przed wyzwaniami. Spadek nakładów, mniejsza liczba podmiotów prowadzących działalność B+R oraz redukcja zatrudnienia w sektorze to sygnały, które powinny skłonić decydentów do refleksji nad przyszłością polityki naukowej i innowacyjnej w Polsce.
Ostateczna ocena sytuacji będzie możliwa dopiero po publikacji szczegółowych analiz przez GUS oraz po poznaniu danych za kolejne lata. Jedno jest pewne – aby utrzymać konkurencyjność gospodarki w zglobalizowanym świecie, Polska musi inwestować w badania i rozwój. Rok 2024 pokazuje, że nie jest to oczywiste i wymaga stałej uwagi zarówno ze strony rządu, jak i sektora prywatnego.
Źródła:
- Główny Urząd Statystyczny – Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2024 r., https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnosc-badawcza-i-rozwojowa-w-polsce-w-2024-r-,8,14.html
- Główny Urząd Statystyczny – Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2023 r., https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnosc-badawcza-i-rozwojowa-w-polsce-w-2023-roku,15,8.html
- Nauka w Polsce – GUS: nakłady na działalność badawczo-rozwojową w 2023 r. wzrosły o prawie 19 proc., 29.10.2024, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news,105156
