Rośliny, które leczą — dziś Światowy Dzień Dzikiej Przyrody 2026

Ponad milion gatunków zagrożonych wyginięciem, jedna piąta ludzkości uzależniona od roślin dziko rosnących jako źródła pożywienia i dochodu — 3 marca to coroczna okazja, by spojrzeć na dziką przyrodę nie tylko jako dziedzictwo, ale jako fundament zdrowia i gospodarki.

Każdego roku 3 marca obchodzony jest Światowy Dzień Dzikiej Przyrody. Święto ustanowiło Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 grudnia 2013 roku, podczas swojej 68. sesji, w celu upamiętnienia podpisania Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES) — dokumentu sporządzonego właśnie 3 marca 1973 r. Sekretariat CITES pełni rolę koordynatora globalnych obchodów.

Temat przewodni 2026 roku: rośliny lecznicze i aromatyczne

W 2026 roku obchody odbywają się pod hasłem „Rośliny lecznicze i aromatyczne: ochrona zdrowia, dziedzictwa i środków do życia„. Tegoroczna edycja koncentruje się na roślinach leczniczych i aromatycznych — ich znaczeniu dla zdrowia ludzkiego, tożsamości kulturowej i lokalnych gospodarek, a także na rosnących zagrożeniach, jakim te rośliny są poddawane.

Skala zjawiska jest imponująca. Na całym świecie pozyskuje się od 50 do 70 tysięcy gatunków roślin leczniczych i aromatycznych. Z tej liczby szacunkowo około 1 300 gatunków figuruje w Załącznikach CITES, w tym ponad 800 w Załączniku II — wymagającym kontroli obrotu ze względu na ryzyko nadmiernej eksploatacji. Jednocześnie ponad 20 procent gatunków roślin stosowanych globalnie w celach leczniczych i aromatycznych jest zagrożonych wyginięciem według Czerwonej Listy IUCN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody).

Zdrowie ludzkości zależne od natury

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że od 70 do 95 procent ludności krajów rozwijających się korzysta z medycyny tradycyjnej jako podstawowej formy opieki zdrowotnej — a jej fundament stanowią właśnie rośliny lecznicze. Znaczenie ekonomiczne tego sektora jest równie ogromne: jak podaje CITES, jeden na pięciu mieszkańców Ziemi jest uzależniony od roślin dziko rosnących, alg i grzybów jako źródła pożywienia i utrzymania.

Rośliny lecznicze i aromatyczne pełnią ponadto istotną funkcję ekologiczną — stabilizują glebę, wspierają różnorodność biologiczną i dostarczają pokarmu zapylaczom, w tym pszczołom i kolibrom. Ich zanik w środowisku naturalnym nie jest zatem wyłącznie stratą kulturową czy medyczną — to zmiana o wymiarze ekosystemowym.

„Na całym świecie rośliny lecznicze i aromatyczne są wplecione w tkankę życia społeczności…” — napisała Ivonne Higuero, Sekretarz Generalna CITES, w swoim przesłaniu z okazji Światowego Dnia Dzikiej Przyrody 2026, podkreślając głębokie zakorzenienie tych roślin w życiu społeczności na całym świecie.

Globalny kryzys różnorodności biologicznej: kontekst alarmujący

Obchody Dnia Dzikiej Przyrody wpisują się w coraz pilniejszy kontekst tzw. potrójnego kryzysu planetarnego, obejmującego zmiany klimatu, utratę różnorodności biologicznej oraz rosnące zanieczyszczenie środowiska. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska przywołuje szacunki wskazujące, że ponad milion gatunków roślin i zwierząt jest zagrożonych wyginięciem. Co więcej, ponad połowa światowego produktu krajowego brutto jest zależna od prawidłowo funkcjonujących ekosystemów, co oznacza, że degradacja przyrody to zagrożenie nie tylko biologiczne, ale i gospodarcze.

W przypadku roślin leczniczych zagrożenia mają kilka głównych źródeł: nadmierne pozyskiwanie ze stanu dzikiego, utrata siedlisk w wyniku ekspansji rolniczej i urbanizacyjnej, zmiany klimatyczne oraz nielegalny handel. Sekretariat CITES apeluje o wzmocnienie regulacji, wspieranie zrównoważonego pozyskiwania surowców oraz zapewnienie sprawiedliwego podziału korzyści dla społeczności lokalnych i rdzennych, które od pokoleń są strażnikami wiedzy o tych roślinach.

Program obchodów ONZ — 3 marca 2026

Główna uroczystość ONZ z okazji Światowego Dnia Dzikiej Przyrody 2026 odbywa się w formie wirtualnej, 3 marca 2026 roku w godzinach 13:30–15:30 czasu środkowoeuropejskiego. Wydarzenie jest transmitowane na kanale YouTube Światowego Dnia Dzikiej Przyrody oraz dostępne przez platformę Webex z tłumaczeniem na angielski, francuski i hiszpański.

W programie znalazły się między innymi prezentacje ekspertów poświęcone wybranym roślinom — rumiankom, kadzidłowcom, jatamansi, kandelilli — a sesje prowadzą specjaliści z instytucji takich jak Etiopski Urząd Ochrony Dzikiej Przyrody czy Departament Zasobów Roślinnych Nepalu. Przewidziano również ogłoszenie zwycięzców Młodzieżowego Konkursu Plastycznego WWD 2026 organizowanego przez IFAW oraz prezentację Pokazu Filmowego Jackson Wild.

Równolegle Sekretariat CITES i Sieć Środowiskowa Genewy organizują tradycyjną edycję genewską w formie wystawy, gdzie organizacje z Genewy i całego świata prezentują swoje działania w obszarach, gdzie rośliny lecznicze odgrywają kluczową rolę: opieki zdrowotnej, bezpieczeństwa żywnościowego, zrównoważonych środków do życia, odpowiedzialnego handlu i ochrony środowiska.

Polska wobec wyzwań ochrony przyrody

Polska charakteryzuje się bogatymi zasobami przyrodniczymi, jednak ich ochrona wymaga stałego zaangażowania finansowego i organizacyjnego. W ramach programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021–2027 (działanie 1.5) możliwe jest dofinansowanie działań na rzecz ochrony gatunków i siedlisk, w tym siedlisk hydrogenicznych (mokradeł, torfowisk), budowy korytarzy ekologicznych i przepławek, zwalczania inwazyjnych gatunków obcych oraz ochrony gatunków w ich naturalnym siedlisku i poza nim. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej informuje, że w Polsce postępująca inwazja obcych gatunków roślin i zwierząt stanowi coraz bardziej widoczny problem, wymagający skoordynowanych działań finansowanych m.in. ze środków unijnych.

Przykładem polskiego projektu realizowanego z funduszy europejskich jest „Restytucja sokoła wędrownego w Polsce” — działanie łączące ochronę gatunkową poza naturalnym siedliskiem z przywróceniem populacji w warunkach naturalnych.

CITES — fundament globalnej ochrony

Konwencja CITES, podpisana 3 marca 1973 roku i obowiązująca od 1 lipca 1975 roku, jest dziś jednym z najważniejszych instrumentów ochrony dzikiej przyrody na świecie. Zrzesza 185 stron (184 kraje i Unię Europejską) i reguluje obrót ponad 40 900 gatunkami dzikich zwierząt i roślin. CITES gwarantuje, że handel tymi gatunkami jest prowadzony w sposób zrównoważony, legalny i możliwy do zweryfikowania — w sposób wspierający zarówno lokalne środki do życia, jak i zdrowie ekosystemów.

Światowy Dzień Dzikiej Przyrody jest zatem nie tylko świętem natury, lecz corocznym przypomnieniem, że los dzikiej przyrody jest nierozerwalnie związany z losem człowieka — z jego zdrowiem, bezpieczeństwem żywnościowym i dobrobytem ekonomicznym. Tegoroczne hasło ze szczególną wyrazistością wskazuje, że ochrona roślin leczniczych to inwestycja jednocześnie w bioróżnorodność, kulturę i przyszłość systemów opieki zdrowotnej.