14 marca obchodzimy Dzień Motyli – święto ustanowione po to, by zwrócić uwagę na te barwne, delikatne i niezastąpione owady. W Polsce żyje ich ponad 3000 gatunków, a mimo to ich populacje kurczą się z roku na rok. Co wiemy o motylach i dlaczego ich los powinien nas niepokoić?
Ponad 3000 gatunków, a wciąż odkrywamy nowe
Motyle (Lepidoptera) to jeden z najbardziej różnorodnych rzędów owadów na świecie. Źródła podają ich liczbę globalnie na ok. 160–180 tys. gatunków, przy czym nowe są opisywane nieprzerwanie. W Polsce zinwentaryzowano ponad 3000 gatunków, w tym ok. 162–165 motyli dziennych i blisko 3000 nocnych (tzw. ćm). Poznawanie tej grupy wciąż trwa – jeszcze stosunkowo niedawno stwierdzono w Polsce obecność bielinka Pieris mannii, gatunku wcześniej tu nieznanego.
Motyle można spotkać niemal przez cały rok. Jak wskazują badacze z Katedry Zoologii i Ekologii Zwierząt Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, najwcześniej – bo już pod koniec lutego – pojawia się zimowek obrzeżek (Agriopis marginaria), natomiast najpóźniej aktywny jest piędzik przedzimek (Operoptera brumata), spotykany nawet w połowie grudnia przy dodatnich temperaturach. Rekordzistą długowieczności jest latolistek cytrynek (Gonepteryx rhamni) – żyje łącznie 11 miesięcy, zimując jako dorosły osobnik i przebudzając się już w marcu.
Metamorfoza jako symbol przemiany
Cykl życia motyla obejmuje cztery etapy: jajo, gąsienicę, poczwarkę i postać dorosłą (imago). Najbardziej spektakularna jest przemiana gąsienicy w poczwarkę, a następnie w uskrzydlonego motyla. To jeden z najbardziej złożonych procesów biologicznych w świecie bezkręgowców, zwany holometabolią – całkowitą przemianą. Właśnie dlatego motyl od wieków jest symbolem zmiany i nowych początków w kulturach całego świata.
Biologia motyli kryje w sobie wiele fascynujących zależności. Przykładem mogą być modraszki z rodzaju Phengaris (np. modraszek arion), których larwy nie są w stanie ukończyć rozwoju bez dostępu do mrowisk konkretnych gatunków mrówek. Gąsienice oszukują mrówki zapachem i sygnałami akustycznymi, a po wniknięciu do mrowiska żywią się jajami i larwami – w zamian wydzielając słodką substancję, którą mrówki zbierają. To przykład jednej z najbardziej wyrafinowanych strategii pasożytnictwa w świecie owadów.
Niezastąpieni zapylacze i wskaźniki zdrowia przyrody
Motyle pełnią w ekosystemie rolę zapylaczy, choć – jak zaznaczają przyrodnicy – ich wkład w tym zakresie jest mniejszy niż pszczół czy trzmieli. Są jednak rośliny, które do zapylenia potrzebują wyłącznie motyli: należą do nich m.in. wiciokrzew, kielisznik czy wiesiołek lepnica. Jak podają Lasy Państwowe, motyle „razem z pszczołami i innymi owadami zapylają nasze uprawy, wyświadczając człowiekowi usługę wartą miliardy złotych”. Gąsienice z kolei stanowią ważne ogniwo łańcucha pokarmowego – są pokarmem dla ptaków, drapieżnych owadów i pasożytów.
Motyle pełnią też funkcję tzw. gatunku parasolowego i bioindykatora. Ich obecność lub nieobecność w danym miejscu dostarcza cennych informacji o kondycji całego ekosystemu. Tam, gdzie środowisko jest zachowane w dobrym stanie, motyle są liczne i różnorodne. Tam, gdzie zostało zdegradowane – znikają jako pierwsze.
Alarm: prawie połowa gatunków zagrożona
Obraz stanu populacji motyli w Polsce nie napawa optymizmem. Według danych publikowanych przez Lasy Państwowe, w Polsce prawie połowa wszystkich gatunków motyli dziennych wymaga szczególnej troski. Sześć gatunków jest krytycznie zagrożonych wyginięciem – wśród nich szlaczkoń szafraniec, strzępotek edypus i czerwończyk fioletek. Kolejne 21 gatunków jest zagrożonych wyginięciem, 30 – narażonych na wyginięcie, a dziewięć – bliskich zagrożeniu.
W Polsce ochroną prawną objętych jest 36 gatunków motyli, w tym 5 gatunków ćm i 31 motyli dziennych. Wśród gatunków chronionych znajdują się m.in. przeplatka aurinia i czerwończyk fioletek.
Sytuacja ta nie jest zjawiskiem wyłącznie polskim. Metaanaliza opublikowana w czasopiśmie Biological Conservation, obejmująca przegląd 73 raportów z całego świata, wykazała, że aż 40% gatunków owadów może wkrótce wyginąć, a najbardziej zagrożone są właśnie motyle i ćmy. Dla porównania – w Bawarii żyje dziś 71 gatunków motyli, podczas gdy 180 lat temu było ich 117. W hrabstwie Suffolk w Wielkiej Brytanii pod koniec XIX i na początku XX wieku wyginęło 42% gatunków tych owadów.
Człowiek jako główna przyczyna wymierania
Ochrona poszczególnych gatunków motyli jest nierozerwalnie związana z ochroną ich siedlisk – nie da się skutecznie chronić owadów w oderwaniu od środowiska, w którym żyją. Główne zagrożenia to intensyfikacja rolnictwa (stosowanie ciężkiego sprzętu, chemizacja, scalanie gruntów), zabudowa i fragmentacja krajobrazu, a także – paradoksalnie – zaniechanie użytkowania niektórych terenów, przez co łąki zarastają i tracą swój charakter. Szczególnie dotkliwe jest wykaszanie łąk w nieodpowiednich terminach oraz zanikanie roślin żywicielskich, bez których larwy wielu gatunków po prostu nie przeżyją.
Motyle są też wrażliwe na zmiany klimatu. Jako owady zmiennocieplne, w pełni zależą od temperatury otoczenia. Badania Uniwersytetu w Cambridge dowodzą, że rosnąca średnia temperatura stanowi dla niektórych gatunków śmiertelne zagrożenie – szczególnie tych o intensywnym ubarwieniu skrzydeł, które nie potrafią skutecznie regulować ciepłoty ciała.
Co każdy z nas może zrobić?
Ochrona motyli nie wymaga wielkich inwestycji ani specjalistycznej wiedzy. Lasy Państwowe i eksperci przyrodniczy wskazują na kilka prostych działań dostępnych dla każdego: rzadsze koszenie trawnika, pozostawienie fragmentu łąki lub ogrodu w naturalnym stanie, sadzenie roślin miododajnych (lawenda, budleja, nagietki, koniczyna, krwawnik), a przede wszystkim ograniczenie stosowania środków ochrony roślin i nawozów sztucznych. Takie miejsca stają się naturalnymi refugiami dla motyli i innych owadów zapylających.
Dzień Motyli to dobra okazja, by spojrzeć za okno i zastanowić się, czy w naszym najbliższym otoczeniu jest miejsce dla tych ulotnych, lecz niezbędnych stworzeń. Ich los zależy nie tylko od polityki ochrony środowiska, lecz również od codziennych decyzji każdego z nas.
Źródła
- Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Katedra Zoologii i Ekologii Zwierząt, mgr inż. Wojciech Sekuła: 14 marca – Dzień Motyla, up.lublin.pl/blog/14-marca-dzien-motyla
- Lasy Państwowe: Kolorowy zawrót głowy, lasy.gov.pl
- Newseria Biznes: W Polsce prawie połowa gatunków motyli zagrożona jest wyginięciem, biznes.newseria.pl
- Ekologia.pl: Motyle w Polsce – gatunki, występowanie, zagrożenia i ciekawostki, ekologia.pl, maj 2025
- Sozosfera – ochrona środowiska: Motyle są zagrożone wyginięciem, sozosfera.pl
© Kliknij i sprawdź naszą ofertę licencji na wykorzystanie tekstu
