6 listopada przypada Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego Podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych. To okazja, by przypomnieć o dramatycznych konsekwencjach działań wojennych dla przyrody – konsekwencjach, które odczuwalne są przez dziesiątki lat po zakończeniu walk.
Gdy ginie nie tylko człowiek
Środowisko naturalne stanowi niezawinioną ofiarę każdego konfliktu zbrojnego. Walczące strony często celowo niszczą ekosystemy, zatruwają wodę i glebę, wycinają lasy czy zabijają zwierzęta. Konsekwencje tych działań – nawet jeśli niezamierzone – pozostają tragiczne na długie lata.
Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego Podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych został ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 5 listopada 2001 roku z inicjatywy Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP). Głównym celem obchodów jest zwrócenie uwagi społeczeństwa na fakt, że zasoby naturalne są często niszczone i skażone na długie lata, również po ustaniu działań wojennych.
Zasoby naturalne jako przyczyna konfliktów
Problem jest o tyle poważny, że same zasoby naturalne często stają się przyczyną wybuchu konfliktów. Według analiz UNEP, w ciągu ostatnich 60 lat co najmniej 40 procent wszystkich konfliktów wewnętrznych było związanych z eksploatacją zasobów naturalnych – zarówno cennych, takich jak drewno, diamenty, złoto i ropa naftowa, jak i niezbędnych do życia, takich jak żyzna ziemia i woda. Co więcej, konflikty dotyczące zasobów naturalnych charakteryzują się dwukrotnie wyższym ryzykiem nawrotu w ciągu pierwszych pięciu lat.
Przykładem może być sytuacja wokół wysychającego jeziora Czad w środkowej Afryce. Przemoc w państwach graniczących z tym zbiornikiem – w Nigrze, Nigerii, Czadzie i Kamerunie – zaczęła narastać, odkąd tamtejsze społeczności pasterskie, rolnicze i rybackie zaczęły mieć coraz bardziej ograniczony dostęp do wody.
Współczesne przykłady dewastacji
Wojna na Ukrainie dostarcza wstrząsających danych o wpływie konfliktu zbrojnego na środowisko. Według raportu Initiative on Greenhouse Gas Accounting of War (IGGAW) z czerwca 2024 roku, emisje dwutlenku węgla wygenerowane w ciągu pierwszych dwóch lat wojny były większe niż roczny ślad węglowy 175 krajów. Łącznie rosyjska inwazja od 24 lutego 2022 roku spowodowała emisję równą prawie 230 milionom ton dwutlenku węgla – tyle, ile wynosi roczna emisja zanieczyszczeń przez 120 milionów samochodów lub roczne emisje Austrii, Węgier, Czech i Słowacji razem wzięte.
Wiceminister klimatu i środowiska Małgorzata Golińska podczas prezentacji raportu w lutym 2023 roku w Warszawie podkreśliła dramatyczną skalę zniszczeń: „Obecnie konfliktem objęte jest dwadzieścia procent wszystkich obszarów ochrony przyrody Ukrainy, a więc blisko milion hektarów obszarów chronionych uległo skutkom wojny”.
Raport Wspólnego Centrum Badawczego (JRC) Unii Europejskiej z kwietnia 2025 roku pokazuje paradoksalny obraz: z jednej strony, w wyniku zniszczenia infrastruktury przemysłowej i energetycznej, emisje gazów cieplarnianych spadły nawet o 26 procent względem 2021 roku, ale z drugiej – konflikt przyniósł nowe źródła emisji i poważne zagrożenia ekologiczne. W ciągu zaledwie 18 miesięcy działań wojennych wytworzono 77 milionów ton równoważnika CO₂ związanych bezpośrednio z operacjami militarnymi.
Dramatyczne są także dane dotyczące pożarów. W 2024 roku Ukraina odnotowała rekordową powierzchnię spaloną przez ogień – aż 965 tysięcy hektarów, czyli ponad dwukrotnie więcej niż łącznie we wszystkich państwach Unii Europejskiej w tym samym okresie. Łącznie aż 1,7 miliona hektarów lasów – około 15 procent całości – zostało dotkniętych skutkami wojny.
Konflikt zagroził również obszarom chronionym. Obecnie zagrożonych jest około 160 obszarów Sieci Emerald o powierzchni 2,9 miliona hektarów, 14 obszarów Ramsar o powierzchni nieco mniejszej niż 400 tysięcy hektarów oraz cztery rezerwaty biosfery.
Strefa Gazy – katastrofa ekologiczna
Nie tylko Ukraina doświadcza środowiskowych skutków wojny. W Strefie Gazy, gdzie konflikt wybuchł w październiku 2023 roku, sytuacja również jest dramatyczna. Według raportu z listopada 2024 roku, 85 procent infrastruktury wodnej i kanalizacyjnej Gazy zostało częściowo lub całkowicie zniszczone. Program Środowiskowy ONZ (UNEP) alarmuje, że około 100 tysięcy metrów sześciennych ścieków jest codziennie odprowadzanych do Morza Śródziemnego i na powierzchnię ziemi. Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w raporcie z września 2024 roku wykazała, że do dwóch trzecich gruntów rolnych w Gazie zostało zniszczonych.
Ochrona prawna – normy, które muszą być przestrzegane
Międzynarodowe prawo humanitarne zawiera regulacje chroniące środowisko naturalne przed nadmiernym wyzyskiem podczas konfliktów. Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z 1977 roku nakłada na strony konfliktu obowiązek ochrony środowiska naturalnego i zakaz stosowania metod i środków walki powodujących długotrwałe i poważne zniszczenia przyrody.
Program Środowiskowy ONZ zawiera również rezolucje z lat 2016 i 2017, dzięki którym opracowano plany monitorowania zniszczeń i odtwarzania dziedzictwa przyrodniczego na terenach powojennych do roku 2030. W maju 2016 roku Zgromadzenie ONZ ds. Środowiska (UNEA) przyjęło rezolucję, w której uznano rolę zdrowych ekosystemów i zrównoważenie pozyskiwanych zasobów w zmniejszaniu ryzyka konfliktu zbrojnego.
Prognoza na przyszłość
Najnowszy raport UNEP i Międzynarodowej Rady Naukowej (ISC) z lipca 2024 roku identyfikuje osiem krytycznych globalnych zmian, które przyspieszają potrójny kryzys planetarny obejmujący zmiany klimatyczne, utratę przyrody i różnorodności biologicznej oraz zanieczyszczenie i odpady. Wśród nich wymieniono konflikty zbrojne i przemoc, które nasilają się i ewoluują. Raport ostrzega, że jedna na 69 osób jest obecnie przymusowo wysiedlona – to prawie dwukrotnie więcej niż dziesięć lat temu. Kluczowymi czynnikami są właśnie konflikty i zmiany klimatyczne.
Dyrektor wykonawcza UNEP Inger Andersen podkreśliła: „W miarę jak nasilają się skutki wielu kryzysów, nadszedł czas, aby wyprzedzić konkurencję i zabezpieczyć się przed pojawiającymi się wyzwaniami”.
Wnioski
Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego Podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych przypomina, że ochrona środowiska musi stać się priorytetem nawet w najtrudniejszych czasach konfliktu. Organizacja Narodów Zjednoczonych przywiązuje wielką wagę do tego, aby działania na rzecz środowiska były częścią strategii zapobiegania konfliktom, utrzymywania pokoju i budowania pokoju – ponieważ nie może być trwałego pokoju, jeśli zasoby naturalne, które utrzymują źródła utrzymania i ekosystemy, zostaną zniszczone.
Źródła:
- Teraz Środowisko – „Środowisko przyrodnicze 'cichą ofiarą’ wojny. Wyniki raportu” (22 października 2024): https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/srodowisko-przyrodnicze-Ukraina-skutki-dzialan-wojennych-raport-13048.html
- EURACTIV.pl – „Wojna i klimat: jak konflikt w Ukrainie niszczy środowisko” (22 kwietnia 2025): https://www.euractiv.pl/section/energia-i-srodowisko/news/wojna-i-klimat-jak-konflikt-w-ukrainie-niszczy-srodowisko/
- Wszystko Co Najważniejsze – „Skutki ekologiczne wojny na Ukrainie – pierwsze badania” (13 czerwca 2024): https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/skutki-ekologiczne-wojny-na-ukrainie-pierwsze-badania/
- Farmer.pl – „Wojna na Ukrainie: pożary lasów zwiększają szkody klimatyczne” (25 lutego 2025): https://www.farmer.pl/fakty/wojna-na-ukrainie-pozary-lasow-zwiekszaja-szkody-klimatyczne,157880.html
- Wodne Sprawy – „Gaza Strip in ecological crisis – how war has destroyed the environment” (7 marca 2025): https://wodnesprawy.pl/en/gaza-strip-in-ecological-crisis-how-war-has-destroyed-the-environment/
- Międzynarodowa Rada Naukowa – „Nowy raport UNEP-ISC: W miarę jak globalne kryzysy łączą siły, świat musi przyjąć przyszłościowe podejście, aby chronić zdrowie ludzkie i planetę” (13 sierpnia 2024): https://pl.council.science/news/global-foresight-report/
- BimKal.pl – „Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego Podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych 2025″: https://bimkal.pl/kalendarz/miedzynarodowy-dzien-zapobiegania-wyzyskowi-srodowiska-naturalnego-podczas-wojen-i-konfliktow-zbrojnych
- Teraz Środowisko – „Światowa Unia Ochrony Przyrody: ochrona środowiska redukuje ryzyko konfliktów zbrojnych” (29 kwietnia 2021): https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/Swiatowa-Unia-Ochrony-Przyrody-IUCN-srodowisko-woda-konflikty-zbrojne-10248.html
- Raport CSR – „Dziś Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych” (6 listopada 2023): https://raportcsr.pl/dzis-miedzynarodowy-dzien-zapobiegania-wyzyskowi-srodowiska-naturalnego-podczas-wojen-i-konfliktow-zbrojnych/
© Kliknij i sprawdź naszą ofertę licencji na wykorzystanie tekstu
