UNESCO obchodzi 20. rocznicę święta poświęconego zachowaniu nagrań filmowych i dźwiękowych
Nagrania filmowe, programy radiowe i telewizyjne, dokumenty dźwiękowe – materiały, które stanowią żywe świadectwo historii XX i XXI wieku, są bardziej zagrożone, niż mogłoby się wydawać. Właśnie dlatego 27 października świat obchodzi Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego, święto ustanowione przez UNESCO, którego celem jest zwrócenie uwagi na potrzebę ochrony tych unikalnych źródeł wiedzy o przeszłości.
Geneza i znaczenie święta
Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego został zatwierdzony przez UNESCO na Konferencji Generalnej w 2005 roku. Data święta nawiązuje do zaleceń UNESCO z 27 października 1980 roku dotyczących ochrony i zachowania ruchomych obrazów. Pierwsze oficjalne obchody zorganizowano w 2007 roku, a Polska dołączyła do nich rok później.
W 2025 roku przypada 20. rocznica ustanowienia tego święta, co stanowi szczególną okazję do refleksji nad osiągnięciami oraz wyzwaniami stojącymi przed instytucjami zajmującymi się ochroną dziedzictwa audiowizualnego na całym świecie. Karen Chan, przewodnicząca Rady Koordynacyjnej Stowarzyszeń Archiwów Audiowizualnych (CCAAA), podkreśla, że archiwa audiowizualne na całym świecie obchodzą dwudziestą rocznicę Światowego Dnia Dziedzictwa Audiowizualnego, podnosząc świadomość o znaczeniu i pilnej potrzebie ochrony materiałów audiowizualnych w celu zapewnienia ich długoterminowej dostępności.
Dlaczego dziedzictwo audiowizualne wymaga ochrony
Dokumenty audiowizualne, takie jak filmy, programy radiowe i telewizyjne oraz nagrania audio i wideo zawierające dokumentalne zapisy wydarzeń, odwołują się bezpośrednio do oka i ucha, do wykształconych i niepiśmiennych ludzi, przekraczając tym samym granice języka i kultury. Stanowią one integralną część tożsamości narodowej i światowego dziedzictwa kulturowego.
Problem polega jednak na tym, że materiały audiowizualne należą do najbardziej zagrożonych form dokumentacji historycznej. Nagrania dźwiękowe i filmowe są zapisywane na nośnikach o ograniczonej trwałości. Zaniedbanie, naturalne procesy degradacji, chemiczne zmiany w nośnikach oraz postępujące starzenie się technologii odtwarzania sprawiają, że wiele zapisów może zostać bezpowrotnie utraconych.
Dziedzictwo audiowizualne stanowi istotną część dziedzictwa dokumentacyjnego. Jest niezwykle wartościowym świadectwem i cennym źródłem wiedzy na temat życia i rozwoju kultury zwłaszcza w XX i XXI wieku – informują Archiwa Państwowe.
Zadania instytucji archiwów
Ochrona dziedzictwa audiowizualnego wymaga działań na wielu płaszczyznach. Instytucje archiwalne na całym świecie prowadzą systematyczne prace związane z konserwacją, digitalizacją oraz udostępnianiem zbiorów. W Polsce kluczową rolę w tym zakresie odgrywa Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny (FINA) oraz sieć Archiwów Państwowych.
Ochrona i zapewnienie dostępu do dziedzictwa audiowizualnego jest jednym z celów Archiwów Państwowych. Działania te obejmują nie tylko zabezpieczenie fizyczne materiałów, ale również ich katalogowanie, opracowywanie metadanych oraz tworzenie cyfrowych kopii zabezpieczających.
Warto podkreślić, że praca archiwistów audiowizualnych często pozostaje niedoceniona. Zajmują się oni nie tylko techniczną stroną konserwacji, ale także dbają o kontekst historyczny i kulturowy przechowywanych materiałów, co pozwala przyszłym pokoleniom nie tylko oglądać czy słuchać nagrań, ale również rozumieć ich znaczenie.
Wyzwania technologiczne
Ewolucja technologii niesie ze sobą zarówno możliwości, jak i zagrożenia dla dziedzictwa audiowizualnego. Od taśmy celuloidowej po nośniki cyfrowe – kinematografia przeszła długą drogę rozwoju. Obecnie głównym wyzwaniem jest nie tylko digitalizacja starszych materiałów, ale również zabezpieczenie dokumentów pierwotnie tworzonych w formatach cyfrowych.
Problemy technologiczne obejmują przetwarzanie formatów i urządzeń odtwarzających, degradację nośników fizycznych oraz konieczność ciągłej migracji danych cyfrowych na nowsze platformy. Każda z tych kwestii wymaga specjalistycznej wiedzy, odpowiedniego sprzętu oraz – co nie bez znaczenia – stałego finansowania.
Znaczenie edukacyjne i społeczne
Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego to nie tylko święto archiwistów i specjalistów. To przede wszystkim okazja do budowania społecznej świadomości o wartości materiałów audiowizualnych jako źródeł historycznych.
Materiały audiowizualne, pozwalając na obserwacje wydarzeń minionych lub aktualnych, w których nie możemy uczestniczyć, stają się dla wielu symbolicznym oknem na świat. Dzięki nim możliwe jest przekazanie autentycznego doświadczenia historycznego – nie tylko faktów, ale również atmosfery, emocji oraz kontekstu społecznego minionych epok.
W różnych krajach z okazji tego święta organizowane są specjalne wydarzenia: projekcje odrestaurowanych filmów, wystawy, konferencje naukowe oraz warsztaty edukacyjne. Ich celem jest pokazanie społeczeństwu, jak wiele możemy się dowiedzieć z nagrań audiowizualnych oraz jak ważne jest ich odpowiednie przechowywanie i udostępnianie.
Międzynarodowa współpraca
Ochrona dziedzictwa audiowizualnego to zadanie wykraczające poza granice państw. UNESCO wspólnie z Radą Koordynacyjną Stowarzyszeń Archiwów Audiowizualnych (CCAAA) koordynuje globalne działania mające na celu zachowanie i udostępnianie materiałów audiowizualnych. Organizacje te wspierają archiwa na całym świecie, promują wymianę doświadczeń oraz standardy konserwatorskie.
W 2025 roku, podczas obchodów dwudziestej rocznicy święta, szczególny nacisk kładzie się na współpracę między archiwami różnych krajów. Wymiana doświadczeń, wspólne projekty digitalizacyjne oraz międzynarodowe programy badawcze pozwalają skuteczniej chronić materiały oraz szerzyć wiedzę o ich znaczeniu.
Perspektywy na przyszłość
Przed instytucjami zajmującymi się ochroną dziedzictwa audiowizualnego stoją liczne wyzwania. Postęp technologiczny, choć oferuje nowe możliwości, wymaga ciągłej adaptacji. Digitalizacja kolejnych zasobów, tworzenie efektywnych systemów przechowywania danych oraz udostępnianie materiałów w formie cyfrowej to zadania wymagające nie tylko wiedzy specjalistycznej, ale również znacznych nakładów finansowych.
Jednocześnie rośnie świadomość społeczna znaczenia dziedzictwa audiowizualnego. Coraz więcej osób rozumie, że nagrania filmowe i dźwiękowe to nie tylko rozrywka czy dokumentacja techniczna – to przede wszystkim bezcenny zapis pamięci zbiorowej, który pozwala nam lepiej rozumieć własną historię i tożsamość.
Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego przypomina, że ochrona tych materiałów to inwestycja w przyszłość. To gwarancja, że następne pokolenia będą mogły poznać świat swoich przodków nie tylko z tekstów i fotografii, ale również usłyszeć ich głosy i zobaczyć rzeczywistość, w której żyli.
Źródła:
- Coordinating Council of Audiovisual Archives Associations (CCAAA). 2025 World Day for Audiovisual Heritage. https://www.ccaaa.org/WDAVH2025 (dostęp: 27.10.2025)
- Wikipedia. Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. https://pl.wikipedia.org/wiki/Światowy_Dzień_Dziedzictwa_Audiowizualnego (dostęp: 27.10.2025)
- Archiwa Państwowe. Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. https://archiwa.gov.pl/swiatowy-dzien-dziedzictwa-audiowizualnego-2/ (dostęp: 27.10.2025)
- Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych. Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. https://www.archiwa.gov.pl/pl/3576-wiatowy-dzie-dziedzictwa-audiowizualnego (dostęp: 27.10.2025)
- Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny. Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. https://www.fina.gov.pl/aktualnosci-i-publicystyka/swiatowy-dzien-dziedzictwa-audiowizualnego/ (dostęp: 27.10.2025)
