Teatr pokoju w czasach wojny. 27 marca świętujemy Międzynarodowy Dzień Teatru

Co roku 27 marca środowisko teatralne na całym świecie zatrzymuje się, by wspólnie zastanowić się nad sensem i powołaniem sceny. W 2026 roku Międzynarodowy Dzień Teatru wypada w wyjątkowo napiętym momencie historycznym – i obydwa orędzia, które towarzyszą temu świętu, mówią o tym wprost.

Skąd pochodzi to święto?

Międzynarodowy Dzień Teatru obchodzony jest corocznie 27 marca już od sześćdziesięciu pięciu lat. Święto zostało ustanowione w 1961 roku podczas światowego 9. Kongresu ITI – International Theatre Institute w Helsinkach. Data ta jest symboliczna i upamiętnia otwarcie Teatru Narodów w Paryżu, które miało miejsce 27 marca 1957 roku.

Co roku w Międzynarodowy Dzień Teatru wygłaszane jest orędzie przygotowane przez wybitną osobistość świata sceny. Pierwsze orędzie w 1962 roku wygłosił Jean Cocteau.

5,5 miliona widzów i 176 milionów złotych. Teatr to nie nisza

Tegoroczne obchody towarzyszą debacie o miejscu teatru w życiu publicznym. Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, podczas konferencji prasowej zorganizowanej przez Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego podkreślała:

„Teatr jest jednym z bardzo ważnych elementów życia społecznego. Nie jest – jak twierdzą niektórzy – zjawiskiem niszowym, ale jedną z najbardziej dostępnych i różnorodnych form uczestnictwa w kulturze. Jest ważnym narzędziem zmiany społecznej i przekazywania ważnych treści polskiemu społeczeństwu. W Polsce działa 125 teatrów. Realizowanych jest około 31 900 spektakli teatralnych, w tym rocznie około 700 premier, z czego około 500 w teatrach dramatycznych i około 200 w teatrach lalkowych. Publiczność teatrów w 2024 roku to około 5,5 miliona widzów. Te liczby pokazują nie tylko skalę działalności, ale przede wszystkim także siłę oddziaływania teatru na społeczeństwo” – mówiła ministra Cienkowska. – „Resort kultury prowadzi i współprowadzi wiele instytucji teatralnych i rocznie na ich wsparcie przeznacza około 176 milionów złotych. Udzielamy także dofinansowania na wsparcie działań teatralnych w ramach Programu «Teatr» – to jest około 14 milionów złotych.”

Kampania „Teatr. Sztuka bycia Tobą. W wielu aktach”

Z okazji tegorocznego święta Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego zaprezentował kampanię społeczną pod hasłem „Teatr. Sztuka bycia Tobą. W wielu aktach”. Spot – główny element kampanii – został oparty na fragmentach spektakli teatralnych wystawianych przez teatry z całej Polski. Dzięki temu pokazuje różnorodność współczesnego życia teatralnego i bogactwo form scenicznych, które składają się na dzisiejszy teatr.

Dyrektorka Instytutu Teatralnego Justyna Czarnota-Misztal tłumaczyła założenia kampanii:

„Spot składa się z fragmentów z 27 spektakli teatralnych, granych w 12 teatrach. Zależało nam, żeby do tego projektu zaprosić jak najwięcej instytucji z całej Polski: zarówno teatry dramatyczne, jak i lalkowe, teatry z małych miejscowości i z dużych ośrodków, teatry niezależne i teatry instytucjonalne. Wszystko po to, aby pokazać jak dużym i różnorodnym zasobem teatralnym dysponujemy w Polsce.”

Prognozowany zasięg kampanii to około 10 milionów wyświetleń w ciągu miesiąca jej trwania.

Willem Dafoe: teatr musi pytać, dokąd zmierzamy

W 2026 roku autorem światowego orędzia jest Willem Dafoe – aktor i twórca teatralny, dyrektor artystyczny sekcji teatralnej La Biennale di Venezia, jeden z założycieli zespołu teatralnego The Wooster Group z siedzibą w The Performing Garage w Nowym Jorku. Dafoe otrzymał cztery nominacje do Oscara i jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci światowego kina, jednak – jak sam podkreśla – korzenie jego artystycznej tożsamości tkwią w teatrze.

W swoim orędziu Dafoe zwraca uwagę na rosnące zagrożenie ze strony nowych technologii i mediów społecznościowych, które zamiast zbliżać ludzi, coraz częściej ich izolują. Na tym tle teatr jawi się jako przestrzeń niezastąpioną:

„Siłą teatru jest na pewno wspólne uczestniczenie na żywo w akcie tworzenia, który – nawet jeśli wcześniej opracowany i przećwiczony – za każdym razem przebiega inaczej. Pod względem społecznym i politycznym teatr nigdy wcześniej nie był tak istotny, tak niezbędny do zrozumienia siebie i otaczającego świata.”

Wobec podziałów i napięć, jakie charakteryzują współczesną rzeczywistość, Dafoe apeluje, by teatr nie poddawał się logice rynku ani nie pogrążał w wygodnej rutynie:

„W świecie pełnym podziałów, kontroli i przemocy my – ludzie teatru – nie możemy pozwolić, aby postrzegany był on jako przedsięwzięcie czysto komercyjne, które ma przede wszystkim dostarczać rozrywki, albo jako przestarzała instytucja kultywująca tradycje. Musimy dbać o to, aby teatr nadal łączył ludzi, społeczności i kultury oraz, co najważniejsze, stawiał pytanie o to, dokąd zmierzamy.”

Aktor kończy swoje orędzie przekonaniem, które brzmi jak manifest:

„Przez opowiadanie historii, estetykę, język, ruch i scenografię, teatr jako forma totalna może pokazać nam świat, jaki był kiedyś, jaki jest obecnie i jaki może stać się w przyszłości.”

Marcin Wierzchowski: teatr pokoju kontra teatr wojny

Polskie orędzie napisał Marcin Wierzchowski – reżyser teatralny i wykładowca akademicki, absolwent anglistyki na Uniwersytecie Warszawskim i reżyserii w PWST w Krakowie, jeden z najbardziej cenionych twórców polskiej sceny ostatnich lat. Jego tekst ma charakter osobistego eseju – zaczyna się od internetowego komentarza pełnego frustracji, a kończy filozoficzną refleksją nad naturą teatru i spotkania między ludźmi.

Wierzchowski wprowadza rozróżnienie między „teatrem wojny” a „teatrem pokoju”. Teatr wojny to, jego zdaniem, taki, który wznosi barykady między sceną a widownią, który wskazuje winnych i zamiast pytać – skazuje. Teatrem pokoju jest natomiast ten, który ryzykuje bliskość:

„Teatr wojny jest – w swej esencji – o uzbrojeniu; teatr pokoju jest o kruchości. Teatr pokoju zawsze – nawet przy pełnej sali – grany jest dla jednego widza. Ode mnie dla ciebie. Takiego teatru życzę nam na te ciemne czasy.”

Reżyser zwraca również uwagę na fundamentalne znaczenie relacji między aktorem a widzem – relacji wymagającej zaufania z obu stron:

„Jeżeli więc teatr jest zwierciadłem, to jest on zwierciadłem dwustronnym: ja wnoszę na scenę opowieść o pokręconym życiu, której zapleczem jest moje pokręcone życie; a ty siedzisz naprzeciwko mnie ze swoim pokręceniem. Nasze spotkanie wymaga zaufania i odwagi.”

Teatr Narodowy obchodzi Dzień Teatru trzema premierami

27 marca w Teatrze Narodowym na Scenie Studio odbyła się prapremiera Mężczyźni objaśniają mi świat – słynnego zbioru esejów Rebekki Solnit w reżyserii Klaudii Gębskiej. W tym dniu w Teatrze przedstawiono także dwie najnowsze premiery – w Sali Bogusławskiego Termopile polskie Tadeusza Micińskiego w reżyserii Jana Klaty, a na Scenie przy Wierzbowej im. Jerzego Grzegorzewskiego Niewyczerpany żart Davida Fostera Wallace’a w reżyserii Kamila Białaszka.

Teatr wciąż potrzebny – mimo wszystko

Tegoroczne obchody Międzynarodowego Dnia Teatru – zarówno kampania społeczna, jak i dwa orędzia, polskie i światowe – układają się w spójny komunikat: teatr nie jest przywilejem nielicznych ani przeżytkiem epoki przedcyfrowej. Jest miejscem, w którym wspólnota może się ukonstytuować na nowo – przez obecność, uwagę i gotowość do spotkania z drugim człowiekiem. W świecie, w którym coraz trudniej rozmawiać przez linie podziałów, ta właściwość sceny nabiera szczególnego znaczenia.