Każdego roku 5 listopada społeczność międzynarodowa obchodzi Światowy Dzień Świadomości nt. Tsunami. To nie przypadkowa data – wybrano ją na pamiątkę heroicznego czynu japońskiego rolnika, który w 1854 roku uratował swoją wioskę przed śmiertelną falą. Dziś, dwie dekady po największej tragedii tsunami XXI wieku, cel pozostaje ten sam: przygotować społeczności na spotkanie z jedną z najbardziej niszczycielskich sił natury.
Rzadkie, ale zabójcze zjawisko
Tsunami to zjawiska stosunkowo rzadkie, jednak ich skutki bywają katastrofalne. Według danych Organizacji Narodów Zjednoczonych w ciągu ostatnich stu lat odnotowano 58 tsunami, które łącznie pochłonęły życie ponad 260 tysięcy osób. Średnia liczba ofiar śmiertelnych jednego zdarzenia wynosi około 4600 osób – więcej niż w przypadku jakiegokolwiek innego naturalnego zagrożenia.
Zdaniem ONZ tsunami to zjawiska rzadkie, ale niezwykle śmiercionośne, które w ciągu ostatnich stu lat pochłonęły ponad 260 tysięcy istnień ludzkich. Najbardziej tragicznym wydarzeniem była katastrofa na Oceanie Indyjskim 26 grudnia 2004 roku. Trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,1 u wybrzeży Sumatry wywołało tsunami, które zabiło ponad 227 tysięcy ludzi w 15 krajach i przesiedliło 1,6 miliona osób.
Historia dnia, który ratuje życie
W grudniu 2015 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło 5 listopada Światowym Dniem Świadomości nt. Tsunami, wzywając państwa, organizacje międzynarodowe i społeczeństwo obywatelskie do podnoszenia świadomości na temat tsunami oraz dzielenia się innowacyjnymi podejściami do ograniczania ryzyka.
Data ta została wybrana na wniosek japońskiej delegacji jako dzień, w którym rozegrała się tradycyjna japońska opowieść o podpaleniu snopów ryżu. Zgodnie z przekazem 5 listopada 1854 roku rolnik Hamaguchi Goryo, po odczuciu trzęsienia ziemi, przewidział nadejście wielkiej fali, zauważając obniżenie się poziomu wody i gwałtowny spadek poziomu wody w studni – naturalny znak ostrzegawczy przed tsunami.
Poprowadził swoich współmieszkańców do ewakuacji na wyższe tereny, podpalając swoje cenne snopy ryżu, całoroczne zbiory, jako sygnał ostrzegawczy. Z wzniesienia mieszkańcy wioski obserwowali, jak tsunami niszczy ich domy, rozumiejąc, że to ogień uratował im życie.
Globalny system wczesnego ostrzegania
Po katastrofie z 2004 roku świat podjął zdecydowane działania. Międzyrządowa Komisja Oceanograficzna UNESCO, która obecnie liczy 150 państw członkowskich, podjęła zdecydowane kroki w odpowiedzi na tragedię. Bazując na doświadczeniach z utworzenia Pacyficznego Systemu Ostrzegania przed Tsunami w 1965 roku, rozpoczęto budowę globalnego systemu ostrzegania i łagodzenia skutków.
Obecnie system obejmuje region Pacyfiku, Oceanu Indyjskiego, Morza Śródziemnego, Karaibów oraz północno-wschodniego Atlantyku. Gdy zostanie wykryte znaczące zakłócenie poziomu morza, system wysyła szybkie i dokładne alarmy do społeczności przybrzeżnych, skracając czas reakcji i ratując życie na całym świecie.
Program Tsunami Ready
Samo ostrzeżenie to jednak za mało. W 2015 roku UNESCO stworzyło program Tsunami Ready, który uznaje społeczności spełniające standardowy poziom gotowości na tsunami w oparciu o 12 wskaźników – od mapowania zagrożeń tsunami po przeprowadzanie regularnych ćwiczeń ewakuacyjnych.
Dziś społeczności w ponad 30 krajach są Tsunami Ready. Według Bernardo Aliagi, szefa ds. odporności na tsunami w UNESCO, organizacja koncentruje się na zapewnieniu nie tylko alarmów, ale kompleksowej strategii przygotowania – poprzez monitoring w czasie rzeczywistym, edukację społeczności i wzmocnienie obrony wybrzeży.
Ambicje na przyszłość
W ramach Dekady Nauk Oceanicznych ONZ na rzecz Zrównoważonego Rozwoju UNESCO wyznaczyło sobie ambitne cele: do 2030 roku ma zamiar sprawić, by 100 procent zagrożonych społeczności było Tsunami Ready, a także zmapować 100 procent dna morskiego.
Statystyki wskazują na rosnące zagrożenie. Szacunki pokazują, że prawdopodobieństwo wystąpienia fali tsunami przekraczającej 1 metr w basenie Morza Śródziemnego w ciągu najbliższych 30 lat wynosi blisko 100 procent. Do 2030 roku około 50 procent światowej populacji będzie zamieszkiwać obszary przybrzeżne narażone na powodzie, sztormy i tsunami.
Tegoroczny akcent: inwestycje w bezpieczeństwo
Hasłem Światowego Dnia Świadomości nt. Tsunami 2025 jest „Bądź gotowy na tsunami: inwestuj w przygotowanie na tsunami”. Organizatorzy podkreślają, że inwestycje w systemy wczesnego ostrzegania, mapowanie ewakuacji, edukację w zakresie ryzyka oraz regularne ćwiczenia zmniejszają śmiertelność, ograniczają zakłócenia i chronią zdobycze rozwojowe wzdłuż wybrzeży.
W 2022 roku Biuro ONZ ds. Redukcji Ryzyka Katastrof uruchomiło kampanię #GetToHighGround, która promuje świadomość na temat zmniejszania ryzyka tsunami. Kampania zachęca obywateli do uczestnictwa w ćwiczeniach, biegach lub marszach wzdłuż tras ewakuacyjnych przed tsunami, co pomaga społecznościom przygotować się na klęski żywiołowe i budować ich odporność.
Nierówności wobec katastrofy
Tsunami stanowi szczególne zagrożenie dla określonych grup ludności – kobiet, dzieci, osób z niepełnosprawnościami i osób starszych. Globalnie ponad 700 milionów ludzi na nisko położonych obszarach przybrzeżnych i małych rozwijających się państwach wyspiarskich jest narażonych na ekstremalne zdarzenia związane z poziomem morza, w tym tsunami.
System wczesnego ostrzegania może być skuteczny tylko wtedy, gdy populacja jest dobrze świadoma ryzyka tsunami i wie, co robić w przypadku zagrożenia. Oznacza to zapewnienie, że zagrożone populacje mają równy dostęp do informacji i dróg ewakuacyjnych.
Lekcja na przyszłość
Tsunami przypominają o potędze natury i ludzkiej bezbronności wobec jej sił. Jednocześnie są dowodem na to, że międzynarodowa współpraca, nowoczesne technologie i edukacja społeczności mogą znacząco ograniczyć liczbę ofiar. Każdy 5 listopada świat otrzymuje przypomnienie: przygotowanie na tsunami to nie kwestia „czy”, ale „kiedy” i „jak dobrze”.
Źródła:
- United Nations: World Tsunami Awareness Day (https://www.un.org/en/observances/tsunami-awareness-day)
- UNESCO: World Tsunami Awareness Day (https://www.unesco.org/en/days/tsunami-awareness)
- UNESCO: World Tsunami Awareness Day 2024: Educating the Next Generation (https://www.unesco.org/en/articles/world-tsunami-awareness-day-2024-educating-next-generation-life-saving-preparedness)
- UNESCO: Tsunami resilience – 100% of at-risk coastal communities by 2030 (https://www.unesco.org/en/articles/tsunami-resilience-unesco-will-train-100-risk-coastal-communities-2030)
- UNESCO: 20 years of progress in early warning systems (https://www.unesco.org/en/articles/unesco-builds-global-tsunami-resilience-20-years-progress-early-warning-systems)
- International Tsunami Information Center: World Tsunami Awareness Day (https://itic.ioc.unesco.org/)
- World Tsunami Awareness Day (https://tsunamiday.undrr.org/)
- National Centers for Environmental Information (NCEI): World Tsunami Awareness Day (https://www.ncei.noaa.gov/news/november-5-world-tsunami-awareness-day)
