12 listopada obchodzimy Światowy Dzień Zapalenia Płuc – święto ustanowione przez Światową Koalicję przeciwko Zapaleniu Płuc u Dzieci, wspierane przez Światową Organizację Zdrowia, UNICEF oraz Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom. To okazja do zwrócenia uwagi na jedno z najbardziej niedocenianych zagrożeń zdrowotnych, które dotyka setki milionów ludzi na całym świecie.
Alarmujące dane z Polski
Dane pokazują, że zapalenie płuc pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów w Polsce. W okresie zimowym liczba zgonów wzrasta dwukrotnie i może osiągać nawet 3,5 tysiąca w ciągu miesiąca. Eksperci zwracają uwagę, że Polska należy do krajów o najwyższych wskaźnikach umieralności z powodu zapalenia płuc w Unii Europejskiej.
Specjaliści z Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych podkreślają, że w znacznym stopniu można się przed tą chorobą zabezpieczyć poprzez szczepienia.
Skala problemu w wymiarze globalnym
Szacuje się, że na zapalenie płuc choruje rocznie około 450 milionów osób na całym świecie, co stanowi około 7 procent populacji globu. Według danych UNICEF zapalenie płuc zabija rocznie ponad 700 tysięcy dzieci poniżej 5. roku życia, czyli około 2 tysięcy każdego dnia. Prawie wszystkie te zgony można zapobiec. W skali globalnej 15 procent zgonów dzieci poniżej piątego roku życia jest spowodowane zapaleniem płuc.
Według danych WHO z 2021 roku zapalenie płuc było odpowiedzialne za śmierć 2,2 miliona osób, w tym 502 tysięcy dzieci.
Grupy szczególnego ryzyka
Najbardziej narażone na zachorowanie i ciężki przebieg choroby są dzieci poniżej piątego roku życia oraz osoby starsze powyżej 65. roku życia. Do czynników ryzyka sprzyjających wystąpieniu choroby należą przede wszystkim: podeszły wiek, palenie tytoniu, przewlekła niewydolność serca, przewlekła obturacyjna choroba płuc, cukrzyca oraz stosowanie leków obniżających odporność.
„Pneumokoki są jedną z głównych przyczyn bakteryjnego zapalenia płuc. Szczególnie niebezpieczne są dla dzieci do 2. roku życia oraz dla osób starszych, ponieważ w tych grupach wiekowych odporność jest obniżona” – wyjaśnia prof. Aneta Nitsch-Osuch, kierownik Zakładu Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
Przyczyny i objawy choroby
Za około połowę przypadków zapalenia płuc odpowiadają bakterie, w tym dwoinki zapalenia płuc, potocznie zwane pneumokokami. Chorobę mogą również wywoływać wirusy, w tym wirusy grypy, syncytialny wirus oddechowy (RSV) oraz koronawirusy.
U osób dorosłych najczęstszymi objawami zapalenia płuc są: mokry kaszel, znaczne zmęczenie, gorączka, uczucie duszności, bóle w klatce piersiowej, dreszcze oraz bóle mięśni, stawów i głowy. U małych dzieci charakterystyczny jest znacznie przyspieszony, świszczący oddech. Dodatkowo mogą pojawić się wymioty.
Zapalenie płuc jako powikłanie grypy
Zapalenie płuc jest najczęstszym powikłaniem po zakażeniu wirusem grypy. Jak podkreśla prof. Adam Antczak, przewodniczący Rady Naukowej Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych, powikłania po grypie występują u około 6 procent chorych i mogą ujawnić się w ciągu pierwszych kilkunastu dni trwania infekcji lub nawet w kilka tygodni po jej zakończeniu.
Ryzyko ciężkiego przebiegu grypy i wystąpienia komplikacji jest zdecydowanie wyższe u osób powyżej 65. roku życia oraz u dzieci – przede wszystkim u niemowlaków i dzieci do 5. roku życia. Do grupy ryzyka zaliczają się również kobiety w ciąży, osoby z chorobami przewlekłymi oraz osoby z niedoborami odporności.
Rosnące zagrożenie wirusem RSV
Dane z 2024 roku pokazują alarmujący wzrost zakażeń wirusem RSV w Polsce. W 2024 roku wirus RSV dotknął 41 631 osób w Polsce, z czego 19 080 to dzieci poniżej drugiego roku życia, co stanowi ponad trzykrotny wzrost w porównaniu z rokiem poprzednim. Wirus ten jest szczególnie groźny dla najmłodszych oraz seniorów i może prowadzić do ciężkiego przebiegu zakażenia oraz poważnych konsekwencji zdrowotnych, takich jak zapalenie płuc czy zaostrzenie objawów chorób przewlekłych.
Szczepienia jako kluczowa forma profilaktyki
Eksperci jednogłośnie wskazują szczepienia jako najskuteczniejszą metodę ochrony przed zapaleniem płuc i jego groźnymi powikłaniami. Najwyższy odsetek przypadków śmiertelnych zakażeń pneumokokowych obserwuje się u pacjentów, u których pneumokoki wywołały bakteriemię, zapalenie opon mózgowych oraz zapalenie płuc.
„Szczepienia przeciw pneumokokom stanowią kluczowy element w profilaktyce takich powikłań. Zaleca się je przede wszystkim osobom w grupie ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia. Podanie szczepionki przeciw pneumokokom, zwłaszcza u seniorów, to szansa na uniknięcie zapalenia płuc i negatywnych jego skutków. Warto zwrócić uwagę, że szczepienie u osób dorosłych jest szczepieniem jednorazowym” – podkreśla prof. Aneta Nitsch-Osuch.
W Polsce od 2017 roku szczepienia przeciwko pneumokokom są bezpłatne i obowiązkowe dla wszystkich dzieci. Od 2007 roku finansowane są szczepionki dla dzieci chroniące przed pałeczkami hemofilnymi.
Problem niskiej wyszczepialności
Mimo że zapalenie płuc stanowi poważne zagrożenie zdrowotne, poziom wyszczepialności w Polsce pozostaje niewystarczający. Z badania przeprowadzonego przez Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej we współpracy z Ośrodkiem Badań Socjomedycznych pod kierunkiem prof. Tomasza Sobierajskiego wynika, że tylko 10,3 procenta respondentów otrzymało od lekarza zalecenie szczepienia przeciwko pneumokokom.
Badanie wykazało jednak, że po zapoznaniu się z informacjami o zagrożeniach związanych z zapaleniem płuc aż 51,1 procenta badanych wyraziło chęć zaszczepienia się. To dowód na konieczność prowadzenia szerokiej edukacji zdrowotnej i roli, jaką mogą odegrać lekarze, rekomendując szczepienia swoim pacjentom, szczególnie z grup ryzyka.
Inne metody profilaktyki
Poza szczepieniami ważne elementy profilaktyki zapalenia płuc to: częste i dokładne mycie rąk, rezygnacja z palenia papierosów, unikanie spacerów podczas dużego zanieczyszczenia powietrza oraz prowadzenie zdrowego trybu życia. Istotne jest również unikanie kontaktu z osobami chorymi, szczególnie w okresie zwiększonej zachorowalności na infekcje układu oddechowego.
Około połowa zgonów dzieci z powodu zapalenia płuc jest związana z zanieczyszczeniem powietrza. Eksperci podkreślają, że wpływ zanieczyszczenia powietrza wewnątrz pomieszczeń zabija więcej dzieci na świecie niż zanieczyszczenie powietrza zewnętrznego.
Wyzwania dla systemu opieki zdrowotnej
Choroby układu oddechowego, w tym zapalenie płuc, wywierają znaczącą presję na polski system opieki zdrowotnej. Zapalenie płuc pozostaje jedną z najczęstszych przyczyn hospitalizacji i zgonów, generując istotne obciążenie finansowe dla systemu ochrony zdrowia.
Eksperci apelują o refundację szczepień przeciwko zakaźnym chorobom układu oddechowego dla grup ryzyka i osób powyżej pewnego wieku. Doświadczenia z darmowymi szczepieniami przeciwko COVID-19 pokazały, że większa dostępność do szczepień znacząco zwiększa liczbę osób korzystających z tej formy profilaktyki.
Podsumowanie
Światowy Dzień Zapalenia Płuc to doskonała okazja do zwiększenia świadomości społecznej na temat tej niedocenianej, ale niezwykle groźnej choroby. Choć zapalenie płuc może prowadzić do poważnych powikłań, a nawet śmierci, w znacznym stopniu można mu zapobiegać poprzez szczepienia oraz odpowiednie działania profilaktyczne.
Szczególnie niepokojący jest wzrost zakażeń wirusem RSV, który w 2024 roku osiągnął rekordowe poziomy w Polsce, dotykając przede wszystkim najmłodsze dzieci i seniorów. Kluczową rolę w poprawie sytuacji epidemiologicznej odgrywają: edukacja zdrowotna, promowanie szczepień oraz zwiększanie dostępności do profilaktyki dla grup szczególnego ryzyka.
Źródła:
- ISB Zdrowie – Liczba zgonów z powodu zapalenia płuc jest niepokojąca (https://www.isbzdrowie.pl/2025/01/liczba-zgonow-z-powodu-zapalenia-pluc-jest-niepokojaca/) – 7 stycznia 2025
- Centrum Medyczne Diagnosis – Choroby zakaźne w Polsce w 2024 roku – alarmujące statystyki (https://centrum-medyczne-diagnosis.pl) – 9 stycznia 2025
- Polityka Senioralna – Rośnie liczba zakażeń RSV w Polsce (https://polityka-senioralna.pl) – 18 września 2025
- Rynek Zdrowia – Niepokojące dane: 3,5 tys. osób umiera co miesiąc na zapalenie płuc (https://www.rynekzdrowia.pl) – 2024
- Polityka Zdrowotna – Zimą zapalenie płuc zabija nawet 3,5 tysiąca Polaków (https://politykazdrowotna.com) – 8 stycznia 2025
- UNICEF DATA – Pneumonia in Children Statistics (https://data.unicef.org/topic/child-health/pneumonia/) – 20 listopada 2024
- Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health – Tracking Progress Toward Pneumonia and Diarrhea Control (https://publichealth.jhu.edu/ivac/2024) – 7 listopada 2024
- WHO – Pneumonia in children (https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/pneumonia) – 11 listopada 2022
- Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej – Raport „Choroby Zakaźne Układu Oddechowego w Polsce” (https://ippez.prowly.com) – 21 lutego 2023
- Gov.pl – Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krakowie – Zachorowania na wybrane choroby w I kwartale 2025 r. (https://www.gov.pl/web/wsse-krakow) – 2025
