Europol poinformował o zakończeniu międzynarodowej operacji pod kryptonimem Custos Viridis (łac. „Zielony Strażnik”), wymierzonej w zorganizowane grupy przestępcze czerpiące zyski z przemytu i nielegalnej utylizacji odpadów. Akcja wpisuje się w coraz intensywniejszy unijny wysiłek na rzecz traktowania przestępczości środowiskowej jako pełnoprawnej gałęzi przestępczości zorganizowanej.
Operacja o wymiarze kontynentalnym
Operacja Custos Viridis to skoordynowane przedsięwzięcie realizowane pod egidą Europolu – agencji UE odpowiedzialnej za wspieranie transgranicznej współpracy organów ścigania. Sama nazwa operacji nie jest przypadkowa: łacińskie wyrażenie „zielony strażnik” wprost nawiązuje do ochrony środowiska, które staje się coraz częściej ofiarą zorganizowanej działalności kryminalnej. Europol aktywnie angażuje się w walkę z przestępczością środowiskową, współprowadząc operacyjne plany działania skupione na przemycie odpadów w ramach cyklu polityki kryminalnej UE (EMPACT).
Przestępczość środowiskowa – w tym nielegalny handel odpadami – od lat pozostaje w centrum uwagi unijnych instytucji. Rada UE w konkluzjach z 13 czerwca 2025 r. wyznaczyła walkę z przestępczością środowiskową jako jeden z priorytetów kolejnego cyklu EMPACT na lata 2026–2029, wskazując wprost, że chodzi o „zakłócenie działalności sieci przestępczych i osób fizycznych zaangażowanych we wszelkie formy przestępczości środowiskowej, ze szczególnym uwzględnieniem przestępstw związanych z odpadami, które stanowią krytyczne zagrożenie, powodując niszczące skutki dla środowiska, zdrowia ludzkiego i gospodarki”.
Skala zjawiska: miliardy euro nielegalnych zysków
Nielegalny handel odpadami wyrósł na jedno z najbardziej dochodowych przestępstw środowiskowych w Europie. Według danych zawartych w ocenie zagrożeń Europolu Environmental Crime in the Age of Climate Change z 2022 r., szacowane roczne przychody z przemytu odpadów niebezpiecznych w UE wynoszą od 1,5 mld do 1,8 mld euro, natomiast zyski z handlu odpadami niegroźnymi są jeszcze wyższe. Inne szacunki mówią nawet o łącznym przychodzie całego nielegalnego rynku odpadów w Europie rzędu od 3 do 12 mld euro rocznie.
Mechanizm napędzający ten proceder jest prosty: legalna utylizacja tony odpadów w Niemczech może kosztować około 300 euro, natomiast jej nielegalne składowanie w krajach Europy Środkowo-Wschodniej – zaledwie 30–50 euro za tonę. Ta drastyczna różnica kosztów sprawia, że podmioty gospodarcze chętnie sięgają po usługi nielegalnych operatorów.
Nielegalny obrót odpadami stał się dziś – według EU-SOCTA 2025, czyli raportu Europolu o poważnej przestępczości zorganizowanej – wyrafinowanym, ponadnarodowym modelem biznesowym, który żeruje na lukach regulacyjnych, anonimowości cyfrowej i słabościach w międzynarodowej egzekucji prawa.
Mechanizmy przestępcze: fałszerstwa, korupcja, pranie pieniędzy
Przestępcy działający w obszarze odpadów dysponują rozbudowanym zestawem narzędzi. Europol wskazuje, że infrastruktura przestępczości środowiskowej opiera się na trzech filarach: powszechnym fałszerstwie dokumentów, wykorzystywaniu rozbieżności w przepisach krajowych oraz korupcji. Pranie zysków odbywa się najczęściej za pośrednictwem tych samych legalnych firm, w których ramach prowadzona jest przestępcza działalność – zakładów utylizacji odpadów, sklepów detalicznych czy spółek połowowych.
Przykładem ilustrującym skalę takich działań jest sprawa opisana przez Eurojust: organy ścigania we Włoszech i Niemczech rozbiły zorganizowaną grupę przestępczą podejrzaną o nielegalny obrót odpadami, fałszowanie faktur i pranie pieniędzy w kilku krajach europejskich. Grupa nieleganie pozyskała do 165 000 ton złomu za pośrednictwem sieci firm recyklingowych działających we Włoszech i za granicą. W toku akcji zatrzymano 14 podejrzanych, przeprowadzono 40 przeszukań, a zabezpieczone aktywa wyceniono na 90 mln euro (dane: Eurojust).
Inny opisany przypadek, przywołany przez Europol w EU-SOCTA 2025, dotyczy chorwackiej sieci przestępczej, która nielegalnie składowała ponad 35 000 ton nieoczyszczonych, niebezpiecznych i medycznych odpadów przywożonych z Włoch, Słowenii i Niemiec – fałszując dokumenty, by deklarować je jako nadający się do recyklingu plastik. Szacowane zyski tej grupy wyniosły około 4 mln euro.
Geografia przemytu: od Europy Zachodniej po Afrykę i Azję
Zachodnie państwa UE pełnią rolę zarówno kraju pochodzenia, jak i tranzytu nielegalnych odpadów, które następnie trafiają do Europy Środkowej i Wschodniej. Według Europolu kluczowymi destynacjami wewnątrz UE są Polska, Bułgaria, Niemcy i Rumunia. Poza granicami Unii przemytnicy celują przede wszystkim w Azję Południowo-Wschodnią (plastik i statki wycofane z eksploatacji) oraz Afrykę (elektrośmieci). Chińskie embargo na import określonych rodzajów odpadów z tworzyw sztucznych z 2018 r. przyspieszyło dywersyfikację szlaków przemytniczych.
Konsekwencje dla środowiska są poważne i długotrwałe: niekontrolowane składowanie i spalanie odpadów prowadzi do zanieczyszczenia gleby, wód i powietrza, a społeczności zamieszkujące tereny w pobliżu nielegalnych wysypisk narażone są na podwyższone ryzyko chorób układu oddechowego i skórnego.
Nowe narzędzia i zmiany prawne
Równolegle do działań operacyjnych postępują zmiany w otoczeniu prawnym. Dyrektywa UE 2024/1203 z 11 kwietnia 2024 r. o ochronie środowiska poprzez prawo karne – która musi zostać wdrożona przez państwa członkowskie do 21 maja 2026 r. – wprowadza nowe kategorie przestępstw, surowsze sankcje oraz nakłada na firmy kary do 40 mln euro lub określonego procentu globalnych obrotów. Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) od maja 2026 r. dysponuje ponadto rozszerzonymi uprawnieniami do prowadzenia kontroli w złożonych sprawach transgranicznych – zarówno wewnątrz, jak i poza UE.
W ramach Grupy Roboczej ds. Egzekwowania Przepisów o Przesyłkach Odpadów przy OLAF-ie działa ponad 50 podmiotów skupiających organy ochrony środowiska, służby celne, policję i przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości. Prowadzone są też prace nad wdrożeniem zaawansowanych narzędzi technologicznych, takich jak system śledzenia odpadów oparty na GPS oraz elektroniczna platforma wymiany informacji, które mają zwiększyć identyfikowalność przesyłek i utrudnić składanie fałszywych deklaracji.
Kontekst polityczny: priorytet na lata 2026–2029
Operacja Custos Viridis przebiega w momencie przełomowym dla unijnej polityki bezpieczeństwa. EU-SOCTA 2025 – strategiczny raport Europolu, który wyznacza priorytety zwalczania przestępczości na kolejne lata – podkreśla narastanie przestępstw środowiskowych, w szczególności przemytu odpadów i przestępstw związanych z zanieczyszczeniem. Dyrektor wykonawcza Europolu Catherine de Bolle stwierdziła wprost: „Dochodzenia organów ścigania w całej UE pokazują, że za większością przestępczych schematów środowiskowych kryje się element przestępczości zorganizowanej, często maskowanej legalną działalnością gospodarczą. W Europolu odnotowaliśmy też gwałtowny wzrost liczby spraw transgranicznych. Z tego powodu konieczne jest skoordynowane podejście śledcze, a Europol jest dobrze przygotowany do wsparcia władz krajowych w stawianiu czoła temu rosnącemu wyzwaniu.”
Na poziomie globalnym sygnał do działania wysłał szczyt G20 w RPA w 2025 r., na którym przywódcy po raz pierwszy przyjęli wspólne oświadczenie uznające „pilną potrzebę” zwalczania „poważnego zagrożenia”, jakim jest przestępczość środowiskowa.
Wyzwania pozostają
Pomimo nasilenia działań organów ścigania, eksperci przestrzegają przed nadmiernym optymizmem. Eurojust odnotował w 2023 r. wprawdzie 64-procentowy wzrost liczby nowych spraw o przestępczość środowiskową w porównaniu z 2022 r., jednak ogólna liczba spraw pozostaje niska w stosunku do innych obszarów przestępczości. Środowisko przestępcze szybko adaptuje się do nowych warunków – Europol ostrzega, że wzmożone kontrole mogą skłonić przemytników do przeniesienia działalności do trudniej dostępnych miejsc, w tym do darknetu, a do rozliczeń finansowych – do coraz powszechniejszego wykorzystywania kryptowalut i narzędzi fintech.
Mimo to operacje takie jak Custos Viridis wysyłają wyraźny sygnał: przestępczość środowiskowa znalazła się trwale w centrum zainteresowania europejskich organów ścigania i będzie traktowana z taką samą powagą jak handel narkotykami czy pranie brudnych pieniędzy.
Źródła
- Europol, komunikat prasowy: Europol leads international operation against environmental crime and waste trafficking, 11.03.2026 – europol.europa.eu
- Europol, Environmental Crime in the Age of Climate Change – Threat Assessment 2022 – europol.europa.eu
- Europol, EU Serious and Organised Crime Threat Assessment (EU-SOCTA) 2025 – europol.europa.eu
- Eurojust, Crackdown on a criminal network dealing with waste trafficking and money laundering – eurojust.europa.eu
- Eurojust, Annual Report 2023 – Environmental crime – eurojust.europa.eu
- Rada UE, Konkluzje z 13 czerwca 2025 r. ws. priorytetów EMPACT 2026–2029 – źródło wtórne: linklaters.com
- Dyrektywa UE 2024/1203 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11 kwietnia 2024 r. o ochronie środowiska poprzez prawo karne – eur-lex.europa.eu
- MEP Krzysztof Brejza, Pytanie ustne do KE ws. przestępczości środowiskowej – ipex.eu
