Zima atakuje – jak ratować skórę przed odmrożeniami

Długotrwałe narażenie na niskie temperatury może prowadzić do poważnych uszkodzeń tkanek. Odmrożenia nie dotyczą tylko osób uprawiających sporty zimowe – mogą przytrafić się każdemu, kto zbyt długo przebywa na mrozie. Kluczowa jest wiedza o tym, jak rozpoznać problem i skutecznie pomóc poszkodowanemu.

Mechanizm powstawania odmrożeń

Odmrożenia to miejscowe uszkodzenia skóry i tkanek powstałe w wyniku działania niskiej temperatury. Proces ten jest związany ze spowolnieniem, a następnie zatrzymaniem przepływu krwi w naczyniach krwionośnych zaopatrujących skórę, tkankę podskórną i mięśnie. W efekcie komórki nie otrzymują tlenu i substancji odżywczych, co prowadzi do ich uszkodzenia, a w skrajnych przypadkach – całkowitego obumarcia.

Wbrew powszechnemu przekonaniu, do odmrożeń może dojść nawet przy temperaturach powyżej zera stopni Celsjusza. Kluczową rolę odgrywają tu dodatkowe czynniki – silny wiatr i wysoka wilgotność znacząco przyspieszają utratę ciepła przez organizm.

Najbardziej narażone na odmrożenia są części ciała najbardziej oddalone od centrum organizmu: palce rąk i stóp, nos, uszy, policzki oraz broda. Narodowy Fundusz Zdrowia ostrzega, że temperatura poniżej 0°C to główna, ale nie jedyna przyczyna odmrożeń.

Kto jest szczególnie zagrożony

Ryzyko odmrożenia zwiększa się w określonych sytuacjach i dotyczy szczególnie niektórych grup osób. Według NFZ, szybciej dochodzi do odmrożenia, gdy osoba jest głodna, przebywa na dużej wysokości, jest osłabiona, zmęczona lub odwodniona, a także choruje na cukrzycę.

Szczególnie narażone są dzieci oraz osoby starsze, które tracą ciepło szybciej niż dorośli. Istotnym czynnikiem ryzyka jest również spożywanie alkoholu na mrozie. Wbrew powszechnemu przekonaniu, alkohol nie ogrzewa organizmu. Jak podkreśla NFZ: „Spożywanie alkoholu w niskich temperaturach daje złudne uczucie ciepła. W rzeczywistości powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych i przyspiesza utratę ciepła, zwiększając ryzyko odmrożeń”.

Cztery stopnie zagrożenia

Odmrożenia klasyfikuje się według czterostopniowej skali, analogicznie do oparzeń. Precyzyjna ocena głębokości uszkodzeń jest możliwa dopiero po kilku godzinach od zdarzenia, ponieważ procesy zachodzące w tkankach nie zatrzymują się natychmiast po ustąpieniu czynnika wywołującego.

• Odmrożenie I stopnia dotyczy głównie naskórka i charakteryzuje się bladą bądź sinoczerwoną barwą skóry miejsca odmrożonego. Występuje również ból, obrzęk i pieczenie czy łuszczenie naskórka. Jest to najmniej poważny rodzaj uszkodzenia, w którym dochodzi do przejściowych zaburzeń krążenia.
• Odmrożenie II stopnia – skóra jest woskowobiała, sztywna, twarda, po ogrzewaniu staje się sinoczerwona, a na skórze powstają pęcherze wypełnione płynem surowiczym i pojawia się rwący, piekący ból. Uszkodzenia sięgają głębszych warstw skóry.
• Odmrożenie III stopnia – rozpoczyna się proces martwicy powierzchownej skóry, która przybiera siną barwę. Uszkodzenia obejmują głębokie warstwy podskórne, czasami nawet kości. Czucie bólu jest zniesione.
• Odmrożenie IV stopnia – martwica obejmuje głębsze warstwy, a nawet całe palce, uszy lub nos, co może prowadzić do samoistnej amputacji odmrożonych części ciała. Jest to najpoważniejszy rodzaj uszkodzenia, w którym martwica sięga ścięgien i kości.

Jak ostrzega dr n. med. Agnieszka Kardynał, dermatolog: „Pod wpływem zimna naczynia krwionośne obkurczają się, a tkanki mogą ulec niedotlenieniu. Przy długiej ekspozycji skutki mogą być nieodwracalne – w skrajnych przypadkach dochodzi nawet do martwicy i konieczności amputacji”.

Zasady prawidłowej pierwszej pomocy

W przypadku podejrzenia odmrożenia najważniejsze jest jak najszybsze przerwanie działania zimna i stopniowe ogrzanie poszkodowanego. Nie wolno gwałtownie ogrzewać odmrożonych miejsc – zakazane jest nacieranie śniegiem czy przykładanie bezpośrednio gorących przedmiotów. Takie postępowanie może dodatkowo uszkodzić tkanki.

Pierwszym krokiem jest przeniesienie osoby do ciepłego pomieszczenia i zdjęcie przemoczonego lub ciasnego ubrania oraz biżuterii z odmrożonych okolic. Najbezpieczniej jest zanurzyć odmrożoną kończynę w letniej wodzie o temperaturze około 30–40°C i powoli zwiększać temperaturę wody, ogrzewając tkanki przez 15–30 minut. Można również przykładać ogrzany ręcznik lub koc.

NFZ zaleca, aby nie wkładać rąk bezpośrednio pod gorącą wodę – należy zacząć od letniej kąpieli, stopniowo podnosząc temperaturę do około 40°C. Jeśli skóra zaczyna wracać do normalnego koloru i odzyskuje ciepło, to dobry znak. Może być jeszcze zaczerwieniona i bolesna, ale powinna się zregenerować.

W przypadku odmrożenia policzków i nosa, na odmrożone części ciała należy założyć czyste opatrunki z gazy. Poszkodowanemu należy podać ciepłe napoje, jednak nigdy alkoholu. Pęcherzy nie wolno przekłuwać – w takim przypadku należy nałożyć jałowy opatrunek i chronić skórę przed dalszym uszkodzeniem.

Kiedy konieczna jest pomoc lekarska

Jeśli skóra, mimo ogrzewania, pozostaje blada, fioletowa lub całkowicie zdrętwiała – może to oznaczać martwicę tkanek, która wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. NFZ stanowczo podkreśla: nie należy czekać i trzeba zgłosić się do lekarza.

Według dr Agnieszki Kardynał: „Odmrożenia I i II stopnia dobrze się goją i nie pozostawiają blizn. W leczeniu stosuje się preparaty na bazie wazeliny, gliceryny czy pantenolu. Skórę należy ogrzewać stopniowo, usunąć wilgotną odzież i biżuterię. Jeśli pojawią się pęcherze, konieczny jest jałowy opatrunek i dezynfekcja, np. oktenidyną. W przypadku ryzyka nadkażenia stosuje się preparaty z solami srebra lub antybiotyki miejscowe. Odmrożenia III i IV stopnia wymagają pilnej interwencji lekarskiej – ich objawem jest uporczywe zasinienie, brak czucia i owrzodzenia. Szybka pomoc i leki poprawiające mikrokrążenie mogą zapobiec poważnym powikłaniom”.

Skuteczna profilaktyka

Najlepszą metodą walki z odmrożeniami jest zapobieganie im. NFZ rekomenduje kilka prostych zasad:

• Ubieraj się warstwowo. Noś warstwy ubrań, najlepiej z materiałów izolujących ciepło, takich jak wełna. Nie zapominaj o czapce, szaliku i rękawiczkach, które chronią najbardziej wrażliwe na zimno miejsca, czyli głowę, szyję i ręce.
• Bądź w ruchu. Poruszanie się pomaga utrzymać ciepło ciała. Jeśli masz zamiar długo przebywać na zimnie, spędź ten czas aktywnie. Ruch powoduje lepsze krążenie krwi, dzięki czemu ciepło rozprowadza się po całym ciele.
• Unikaj wilgoci. Jeśli ubrania stają się mokre, znacznie łatwiej można doprowadzić do odmrożenia. Wybieraj ubrania, które chronią przed deszczem i śniegiem. Pamiętaj też o odpowiednim obuwiu, które izoluje stopy od zimna i wilgoci.
• Uważaj na wiatr. Chłodny wiatr sprawia, że odczuwalna temperatura jest dużo niższa. Dlatego, gdy mocno wieje, zakrywaj twarz i uszy, a także staraj się trzymać zacisznych miejsc.
• Ogrzewaj się stopniowo. Jeśli zaczynasz odczuwać zimno, poszukaj schronienia i ogrzej się stopniowo, np. wkładając ręce do ciepłej, ale nie gorącej wody, gdyż grozi to szokiem termicznym.

Dostęp do pomocy medycznej zimą

Osoby przebywające poza miejscem zamieszkania mogą skorzystać z pomocy lekarza podstawowej opieki zdrowotnej w całej Polsce – nie obowiązuje rejonizacja. W weekendy i w dni ustawowo wolne od pracy oraz po godzinie 18 do 8 rano od poniedziałku do piątku działa nocna i świąteczna opieka zdrowotna. Aby z niej skorzystać, nie trzeba rezerwować wizyty ani mieć skierowania, a pomoc jest bezpłatna w ramach ubezpieczenia zdrowotnego.

Osoby planujące zimowy wypoczynek poza Polską powinny pamiętać o Europejskiej Karcie Ubezpieczenia Zdrowotnego, która potwierdza prawo do korzystania z opieki medycznej w państwach Unii Europejskiej i EFTA oraz Wielkiej Brytanii. Należy jednak pamiętać, że leczenie z EKUZ nie obejmuje kosztów akcji ratunkowych – w przypadku konieczności wszczęcia akcji poszukiwawczej lub ratowniczej w górach można ponieść dodatkowe koszty.

Źródła:

1. Narodowy Fundusz Zdrowia – Poradnik Pacjenta: Pierwsza pomoc przy odmrożeniach, https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/poradnik-pacjenta-pierwsza-pomoc-przy-odmrozeniach,8734.html (dostęp: 08.01.2026)
2. Octenisept – Odmrożenia – stopnie, pierwsza pomoc, leczenie, https://octenisept.pl/warto-wiedziec/jakie-sa-stopnie-odmrozen-pierwsza-pomoc-leczenie/ (dostęp: 12.11.2025)
3. Salve Medica – Odmrożenia – stopnie, objawy i pierwsza pomoc, https://salve.pl/aktualnosci/odmrozenia-stopnie-objawy-i-pierwsza-pomoc,334 (dostęp: 17.12.2025)
4. GOTOWI DO RATOWANIA – Odmrożenia. Pierwsza pomoc w odmrożeniach, https://www.gotowidoratowania.pl/pierwsza-pomoc-odmrozenia (dostęp: 12.08.2025)